Պիրոկլաստիկ հոսք[1], հրաբխային ժայթքման ժամանակ ձևավորված բարձր ջերմաստիճանի հրաբխային գազերի, մոխրի և ժայռերի բեկորների խառնուրդ, ձևավորված հրաբխային ժայթքման ժամանակ։ Հոսքի արագությունը երբեմն հասնում է 700 կմ/ժ-ի[2], իսկ գազի ջերմաստիժանը՝ 100-800 °C: Այն բնորոշ է պելեյանին (հրաբուխ Մոն Պելե անունով) և ժայթքումների պլինյան տիպին։

Pyroclastic հոսքը Mayon հրաբխի (Ֆիլիպիններ) ժայթքման ժամանակ 1984 թ
Հրաբխային ապարներ՝ տուֆ, բազալտ:

Հիմնավորված կարծիք կա, որ պիրոկլաստիկ հոսքն էր, որը մահվան հիմնական պատճառն էր Հերկուլանումում, Պոմպեում և, հավանաբար, Ստաբիայում՝ 79 թվականին Վեզուվի ժայթքման ժամանակ (դա հաստատվել է հնագիտական պեղումներով)։ 1883 թվականին Կրակատաու հրաբխի ժայթքման ժամանակ պիրոկլաստիկ հոսքի վկայություններ կային։ Նաև Սեն-Պիեր (Մարտինիկ) քաղաքի բնակիչները մահացան պիրոկլաստիկ հոսքից 1902 թվականին Մոն Պելե հրաբխի ժայթքման ժամանակ։

Պիրոկլաստիկ հոսքերը կարող են հաղթահարել ջրի խոչընդոտները։ Մոխրի ծանր զանգվածը անցնում է ջրի տակ, բայց գազով թեթև մասը շարունակում է շարժվել ջրից վեր։ Ջրի հետ շփման ընթացքում հոսքը կորցնում է իր ուժն ու ջերմաստիճանը, բայց նաև վտանգ է ներկայացնում և մեծապես արագանում է։ Նման ձևով անցած ճանապարհից հետո հոսքը կարող է կրկին շարժվել և բարձրանալ ծովի բացարձակ բարձրությունից։

Տերմինի ծագումը խմբագրել

Պիրոկլաստիկ բառը գալիս է հունարեն πῦρ (կրակ) և κλαστός (հատված) բառերից։ Սկզբնապես, Մոն Պելեի ժայթքումից հետո գործածվեց նաև ֆրանսիական nuée ardente (այրվող ամպ) տերմինը։

Առաջացման պատճառները խմբագրել

Պիրոկլաստիկ հոսքերի առաջացման մի քանի պատճառներ կան.

  • Ժայթքող սյան կամ լավային շատրվանի կտրուկ անկումը՝ հրաբխի կափույրով ճնշմամբ։ Տիպիկ օրինակ է 79-թվականի Վեզուվի ժայթքումը։
  • Ստրատովոլկանի կամ հրաբխային գմբեթի գագաթի փլուզումը։ Դա նաև հանգեցնում է կալդերայի ձևավորմանը։
  • Հրաբխի կափույրից դուրս գալու ընթացքում մագմային փրփուր է դուրս գալիս (ինչպես դա պատահում է Մոն Պելեի դեպքում)։
  • Ուղղակի պայթյուն, որը ոչնչացնում է հրաբխային կառույցի մի մասը։ Սա պատահել է Սենտ Հելենսի ժամանակ 1980 թվականին։

Ծանոթագրություններ խմբագրել

  1. Branney M.J. & Kokelaar, B.P. 2002, Pyroclastic Density Currents and the Sedimentation of Ignimbrites. Geological Society of London Memoir 27, 143pp.
  2. Pyroclastic flows USGS

Արտաքին հղումներ խմբագրել

 Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Պիրոկլաստիկ հոսք» հոդվածին։