Պեկտուսան[2][3], ինչպես նաև Բայտոուշան[2][3] (կորեերեն՝ 백두산) կամ Չանբայշան (չին.՝ 长白山), Հյուսիսային Կորեայի ( գավառ Յանգանդո) և Չինաստանի (Գիրին նահանգ) սահմանին գտնվող պոտենցիալ ակտիվ հրաբուխ։ Լեռան բարձրությունը 2744 մետր է (2750 մ[2]), համարվում է Մանջուրո-Կորեական լեռների բարձրագույն կետը, ինչպես նաև ողջ Մանջուրիայի և Կորեական թերակղզու[4]։

Պեկտուսան (Չանբայշան)
ko/백두산/zh/长白山
Paektu-san.jpg
Հրաբուխ Պեկտուսան, ապրիլ 2003. պատկեր ՆԱՍԱ-ից
Տեսակլեռ և ստրատոհրաբուխ
ԵրկիրՀյուսիսային Կորեա/Չինաստան
ՏեղադրությունՅանգանդո և Գիրին
ԼեռնաշղթաՄանջուրո-Կորեական լեռներ
Հրաբուխի ձևՍտրատոհրաբուխ
Վերջին ժայթքում1903
Բարձրություն (ԲԾՄ)2744[1] մ

ԱշխարհագրությունԽմբագրել

Հրաբուխը գտնվում է Չինաստանի սահմանի մոտ։ Լեռան գագաթին՝ Հրաբխի խառնարանում, գտնվում է Երկնային լիճը, որից սկիզբ է առնում Սունգարի գետը։ Հրաբխի լանջերին են գտնվում նաև Թումինզյան և Յալուցզյան գետերի ակունքները։

Լեռը աճում է տարեկան մոտ 3 մմ-ով, քանի որ մագման բաձրանում է նրա կենտրոնական մասում։ Ամենաբարձր կետ տարվա մեջ 8 ամիս ծածկված է ձյան շերտով։ Մինչեւ 1800 մ լանջը հարթ է։ Կալդերան շրջապատող գագաթներից 16-ը 2500 մ-ից բարձր են։

1959 թվականին հրաբխի կորեական մասում ստեղծվեց Կորեայի ամենամեծ արգելոցը, իսկ մեկ տարի անց չինական կողմից հիմնվեց բնական արգելոց։ 1979 թվականին դրանք միացվել են և դարձել միջազգային կենսոլորտային արգելոց։

ԿլիմաԽմբագրել

Տարեկան միջին ջերմաստիճանը գագաթին մոտ -8,3 °C: Ամռանը ջերմաստիճանը կարող է բարձրանալ մինչև 18 °C, իսկ ձմռանը ՝ իջնել մինչև -48 ° C: Քամու միջին արագությունը 11,7 մ/վ է, միջին խոնավությունը ՝ 74%: Վերջին տասնամյակների ընթացքում լավ նկատելի են կլիմայի տաքացման հետևանքները' ամռանը ձյան ծածկույթի նվազման տեսքով։

ԱնվանումԽմբագրել

Կորեական անվանումը Պեկտուսան (կորեերեն՝ 백두산), նշանակում է «սպիտակագլուխ լեռ»։ Չինական անվանումը Չայբուշան (չին.՝ 长白山) (Բայտոուշան՝ Պեկտուսան բառի չինական տրանսկրիպցիան է) և մանջուրերեն Գոլմին Շանգիյան Ալին (մանջուրերեն՝ ᡤᠣᠯᠮᡳᠨ
ᡧᠠᠩᡤᡳᠶᠠᠨ
ᠠᠯᡳᠨ
) նշանակում է «Հավերժ Սպիտակ Լեռ»։ Մոնղոլական անվանումը՝ Օնբոր Ցագաան Օոլա, թարգմանվում է ինչպես «բարձր սպիտակ լեռ»։

ՊատմությունԽմբագրել

Ենթադրվում է, որ խառնարանը առաջացել է հրաբուխի 7 բալանոց ուժեղ ժայթքման արդյունքում՝ 969 թվականին (± 20 տարի)[5](համեմատելի է մ.թ.ա. 1642 թվականին Սանտորինի և 1815 թվականին Տամբորա հրաբուխների պայթյունների հետ) և արտանետել է 96 կմ3 ապարներ։ Գիտնականների ճշտված հաշվարկներով՝ հրաբխի ժայթքումը տեղի է ունեցել 946 թվականին և հանգեցրել է ոչ թե 96, այլ մոտավորապես 23 կմ3 լեռնային ապարների, ինչպես նաև 45 մլն տոննա ծծմբային գազերի և երկու մլրդ տոննա ջրի արտանետմանը։ Սա մոտ 20 անգամ ավելի շատ է, քան ցույց են տալիս,այդ ժամանակահատվածի Գրենլանդիայում սառույցի նստվածքները[6][7].:

Հրաբուխը բազմիցս ակտիվացել է ՝ժայթքումները եղել են 1597 թվականին (այդ ժայթքման մոխիրը հայտնաբերվել է նույնիսկ Հոկայդո կղզու հարավային մասում), ինչպես նաև 1668 և 1702 թվականներին։ Վերջին ժայթքումը տեղի է ունեցել 1903 թվականին (պայթյուններ՝ քարերի գազերի արտանետմամբ) [1]։ Լեռը համարվում է սրբազան երկու երկրների բնակիչների համար։ Պեկտուսանը հիշատակվում է ԿԺԴՀ-ի և Կորեայի Հանրապետությանազգային օրհներգերի տեքստերում։

ՉինաստանԽմբագրել

Լեռը հիշատակվում է հիշատակվում է հին գրքերում, այդ թվում Հոու Հանշուում՝ տարբեր անուններով։ Ժամանակակից անունը ամրապնդվել է Ցին դինաստիայի ժամանակ։

ԿորեաԽմբագրել

Հյուսիսկորեական Լեգենդի համաձայն՝ երկնքից լեռը իջել է Հվանուն, Կոչոսոնի՝ առաջին կորեական պետության, հիմնադիր հայրը։ Բացի այդ, Կիմ Ջոնգ Իլի պաշտոնական կենսագրությունը պնդում է, որ նա ծնվել է Երկնային լճի մոտ։ 1992 թվականին հրաբխի շրջակա խառնարաններից պիկերից մեկի՝ Հենդոբոնի, վրա պետական քանդակագործների կողմից 216 մետր լայնությամբ վիթխարի մակագրություն է փորագրվել։ «Պեկտուսան՝ Հողափոխության Սուրբ լեռ (Կիմ Ջոնգ Իլ. 16 փետրվարի 1992 թվական)»։ Պեկտու պատկերը զարդարում Կորեայի Ժողովրդա-Դեմոկրատական Հանրապետության զինանշանը։

ՊատկերասրահԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 «Global Volcanism Program»։ Smithsonian Institution։ Վերցված է 2019-02-24 
  2. 2,0 2,1 2,2 Советская система разграфки и номенклатуры топографических карт,K-52-XXI. Масштаб: 1 : 200 000
  3. 3,0 3,1 Советская система разграфки и номенклатуры топографических карт, K-52-XV. Масштаб: 1 : 200 000.
  4. «백두산 (아시아 산) [白頭山]» (կորեերեն)։ Korea Britannica։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-08-26-ին։ Վերցված է 2010-05-24 
  5. Horn, Susanne; Schmincke, Hans-Ulrich Volatile emission during the eruption of Baitoushan Volcano (China/North Korea) ca. 969 AD(անգլ.) // Bulletin of Volcanology : journal. — 2000. — Т. 61. — № 8. — С. 537—555. — doi:10.1007/s004450050004
  6. Quantifying gas emissions from the «Millennium Eruption» of Paektu volcano, Democratic People’s Republic of Korea/China, Science Advances 30 Nov 2016
  7. Геологи нашли следы легендарного извержения священной горы Ким Чен Ира, 04.12.2016.

Արտաքին հղումներԽմբագրել

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 266