Պապին Ղանդիլյան

հայ բուսաբան, գենետիկ-ընտրասերումնաբան

Պապին Արտաշեսի Ղանդիլյան (մարտի 15, 1929(1929-03-15), Հացառատ, Գեղարքունիքի մարզ, Հայաստան - մարտի 26, 2001(2001-03-26), Երևան, Հայաստան), հայ բուսաբան, գենետիկ-ընտրասերումնաբան։ Կենսաբանական գիտությունների դոկտոր (1973), պրոֆեսոր (1974): ՀԳԳԱ ակադեմիկոս (1994): IPGRI, ICARDA, SIMMYT-ի գծով բուսական գենետիկ ռեսուրսների ազգային համակարգող։ Էրեբունի արգելոցի գլխավոր խորհրդատու։

Պապին Ղանդիլյան
Ծնվել էմարտի 15, 1929(1929-03-15)
ԾննդավայրՀացառատ, Գեղարքունիքի մարզ, Հայաստան
Մահացել էմարտի 26, 2001(2001-03-26) (72 տարեկան)
Մահվան վայրԵրևան, Հայաստան
ՔաղաքացիությունFlag of the Soviet Union.svg Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն և Flag of Armenia.svg Հայաստան
ԿրթությունՀայաստանի ազգային ագրարային համալսարան (1952)
Գիտական աստիճանկենսաբանական գիտությունների դոկտոր
Մասնագիտությունկենսաբան, բուսաբան և գենետիկ
ԱշխատավայրՀայաստանի ազգային ագրարային համալսարան
Պարգևներ և
մրցանակներ
ԽՍՀՄ գյուտարար
և Անանիա Շիրակացու մեդալ

ԿենսագրությունԽմբագրել

Պապին Ղանդիլյանը ծնվել է 1929 թվականի մարտի 15-ին, Հացառատ (Գավառ քաղաքի շրջագծում) գյուղում։ 1952 թվականին ավարտել է Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի Ագրոնոմիական ֆակուլտետը։ 1955 թվականին դասավանդել է Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտում. 1973 թվականից կենսաբանական գիտությունների դոկտոր, 1974 թվականից՝ պրոֆեսոր։ 1978-1992 թվականներին եղել է Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի գիտական աշխատանքների գծով պրոռեկտոր, 1981-2001 թվականներին՝ Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի բույսերի գենոֆոնդի և սելեկցիայի գիտահետազոտական լաբորատորիայի վարիչ, 1988-2000 թվականներին՝ Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի բուսաբանության ամբիոնի վարիչ, 1994-2001 թվականներին՝ ՀՀ ԳԱԱ բուսաբուծության, բույսերի ընտրասերման և սերմնաբուծության բաժանմունքի ակադեմիկոս-քարտուղար[1][2][3]։

Պապին Ղանդիլյանը զբաղվել է բուսական գենետիկական ռեսուրսների, հատկապես վայրի հացազգիների (Triticum L., Aegilops L., Hordeum L., Secale L.) ուսումնասիրությամբ։ Աշխատանքները վերաբերում են հասկավոր հացաբույսերի ու դրանց վայրի ազգակիցների դասակարգման, գենետիկայի և ընտրասերմնաբանության խնդիրներին։ Ղանդիլյանը հայտնաբերել և նկարագրել է Հայաստանում աճող վայրի ցորենի, գարու, աշորայի, այծակնի նոր տեսակներ ու տարատեսակներ, կազմակերպել է Հայաստանում և աշխարհում մշակովի բույսերի վայրի ազգակիցների գենոֆոնդի պահպանման աշխատանքները։ Նրա հետևողական ջանքերի շնորհիվ 1981 թվականին Հայաստանում հիմնվեց վայրի ցորենների պահպանման «Էրեբունի» արգելոցը, որը միակն է աշխարհում, և որտեղ աճում են ցորենի վայրի չորս տեսակներից երեքը։ Հայաստանի տարածքի համակողմանի ուսումնասիրությունների արդյունքում Ղանդիլյանի կողմից հայտնաբերվել են էգիլոպսի մի շարք հետաքրքիր` A. crassa Boiss., A. umbellulata Zhuk., գարու H. marinum Huds., H. bulbosum f. segetale տեսակները, ինչպես նաև առաջին անգամ նկարագրվել գարու նոր տետրապլոիդ տեսակներ` H. hrasdanicum Gandil., Agropyrum semiaristatum Gandil, հասկավոր հացաբույսերի 8 խումբ (convarietas) և ավելի քան 70 նոր տարատեսակ (varietas): Նրա անմիջական ղեկավարությամբ ստեղծվել են աշնանացան գարու Արարատի-7, աշնանացան ցորենի Ոսկեհասկ, ցորենաշորայի (տրիտիկալե) Սիս-1 սորտերը։ Համահեղինակ է «Բուսաբանական բառարանի» (1975): Բազմաթիվ գիտական հոդվածների հեղինակ է։

ԱնդամակցությունԽմբագրել

  • Բուսաբուծության (ՀՀ ԳԱԱ բուսաբուծության ինստիտուտի) և գյուղատնտեսության (Հայկական գյուղատնտեսական ակադեմիա) մասնագիտությունների գծով դիսերտացիաների պաշտպանության ВАК-ի մասնագիտացված խորհրդի անդամ։
  • Հայկական բուսաբանական ընկերության անդամ։
  • Ռուսական բուսաբանական ընկերության անդամ։
  • Ն. Ի. Վավիլովի անվան ВОГиС-ի անդամ։
  • Ն. Ի. Վավիլովի անվան ВОГиС-ի հայկական բաժանմունքի անդամ։
  • Հայաստանի Բնության պահպանության ընկերության անդամ։
  • «Հայաստանի բուսաբանական ամսագիր», «ՀԽՍՀ պետագրոարդի գյուղատնտոսական գիտությունների տեղեկագիր», «Հայաստանի բնություն», «Գիտություն և արտադրություն» ամսագրերի խմբագրական խորհրդի անդամ։

ՊարգևներԽմբագրել

  • Անանիա Շիրակացու մեդալ։
  • ԽՍՀՄ գյուտարար։

ԵրկերԽմբագրել

  • Բուսաբանության դասընթացի մեթոդական ցուցումներ և ուսումնական առաջադրանքներ։ (Ագրանոմ.. և այգեգործ. ֆակ. ուսանողների համար), Երևան, Ա. հ., 1962 (համահեղինակ)[4]։
  • Հասկավոր հացաբույսեր։ (Որոշիչ), Ղանդիլյան Պապին Արտաշեսի, Երևան, Հայպետհրատ, 1963[5]։
  • Բուսաբանական բառարան։ Համառոտ բուսակարգաբանություն, Երևան, «Հայաստան», 1975 (համահեղինակ)[6]։
  • Определитель пшеницы, эгилопса, ржи и ячменя. (Определительные и справочные таблицы видов и разновидностей), 1980.
  • Կարևորագույն բույսերի պատկերազարդ ցուցակ։ (Ծածկասերմերի դասերի, կարևորագույն ընտանիքների, ցեղերի ու տեսակների հայերեն, լատիներեն, ռուսերեն անվանումները և ծաղիկների կազմությունը արտահայտված բանաձևի տեսքով), Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտ, Բուսաբանության ամբիոն, Երևան, Ա. հ., 1981 (համահեղինակ)[7]։
  • Ռուս-անգլերեն-հայերեն կենսաբանական բացատրական բառարան։ Երևան, Գիտություն, 1998 (համահեղինակ)։
  • Հայաստանի դեղաբույսերը։ [62 տեսակ], Երևան, «Հայաստան», 1983 (համահեղինակ)[8]։
  • Ռուս-անգլերեն-հայերեն կենսաբանական բացատրական բառարան։ 1998, տիտղթ. (խմբ.՝ Պ. Ա. Ղանդիլյան)[9]։

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005:
  2. «Ղանդիլյան Պապին Արտաշեսի :»։ persons.anau.am։ Վերցված է 2019-08-01 
  3. Հայկական համառոտ հանրագիտարան, 1999: Հ. 3:
  4. Բադալյան Վիկտոր Սարիբեկի, Ղանդիլյան Պապին Արտաշեսի, Գյուղատնտեսության մինիստրություն ՀՍՍՌ և այլք:, eds. (1962)։ Բուսաբանության դասընթացի մեթոդական ցուցումներ և ուսումնական առաջադրանքներ: Ագրանոմ.. և այգեգործ. ֆակ. ուսանողների համար։ Երևան: Ա. հ 
  5. Ղանդիլյան Պապին Արտաշեսի (1963)։ Հասկավոր հացաբույսեր: Որոշիչ։ Երևան: Հայպետհրատ 
  6. Ղանդիլյան Պապին Արտաշեսի, Հովսեփյան Աստղիկ Եղիշեի, Պետրոսյան Լիդա Բագրատի (1975)։ Աստվածատրյան Զավեն Աշոտի, ed.։ Բուսաբանական բառարան: Համառոտ բուսակարգաբանություն։ Երևան: Հայաստան 
  7. Ղանդիլյան Պապին Արտաշեսի, Հովսեփյան Ա Ե (1981)։ Կարևորագույն բույսերի պատկերազարդ ցուցակ: Ծածկասերմերի դասերի, կարևորագույն ընտանիքների, ցեղերի ու տեսակների հայերեն, լատիներեն, ռուսերեն անվանումները և ծաղիկների կազմությունը արտահայտված բանաձևի տեսքով։ Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտ։ Երևան: Ա. հ 
  8. Թորոսյան Արշավիր Անդրանիկի, Ղանդիլյան Պապին Արտաշեսի, Գաբրիելյան Էմիլ Սամսոնի (1983)։ Ղազանչյան Հ Հ, ed.։ Հայաստանի դեղաբույսերը: 62 տեսակ։ Երևան: Հայաստան 
  9. Սիմոնյան Արմեն Արշալույսի, Բատիկյան Իդա Հրանտի (1998)։ Ղանդիլյան Պապին Արտաշեսի, Հարությունյան Ռուբեն Միքայելի, eds.։ Ռուս-անգլերեն-հայերեն կենսաբանական բացատրական բառարան =: Русско-англо-армянский биологический толковый словарь= Russian-english-armenian biological explanatory dictionary։ Երևան: Գիտություն