Բացել գլխավոր ցանկը

Չեչեներեն (չեչեներեն՝ Нохчийн мотт), նախական լեզուներից մեկը։ Տարածված է Չեչնիայում, Ինգուշիայում, Դաղստանի Խասավյուրտի շրջանում և Վրաստանի Ախմետի մունիցիպալիտետում։ 2010 թվականի մարդահամարի տվյալների համաձայն, Ռուսաստանում չեչեներենով խոսում է 1 354 705 մարդ։ Չեչեներենը Չեչնիայի պաշտոնական (ռուսերենի հետ միասին) և Դաղստանի գրական լեզուներից մեկն է։

Infoboxforlang.png
Չեչեներեն
Нохчийн мотт
Տեսակլեզու[1] և կցական լեզու
ԵնթադասNakh languages[2]
ԵրկրներՌուսաստան Ռուսաստան
Թուրքիա Թուրքիա
ՇրջաններՉեչնիա, Ինգուշեթիա, Դաղստան և այլն։
Պաշտոնական կարգավիճակՌուսաստան Ռուսաստան՝
Խոսողների քանակ1 393 900±100 մարդ (2010)[1] և 1 350 000 մարդ
Լեզվակիրների թիվը1 354 705 մարդ Ռուսաստանում (2010)[3]
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի լեզվի կարգավիճակ2 vulnerable
ԴասակարգումՀյուսիսկովկասյան վերընտանիք (չճանաչված)
Նախսկո-դաղստանյան ենթաընտանիք
Նախսկյան ենթախումբ
Վայնախյան խումբ
Գրերի համակարգկիրիլիցա, լատինական այբուբեն և Chechen writing
IETFce
ԳՕՍՏ 7.75–97չեչ 785
ISO 639-1ce
ISO 639-2che
ISO 639-3che
Chechen language Վիքիպահեստում

Չեչեներենով են հրատարակվաում տարածաշրջանային թերթեր Չեչնիայում («Դայմոխկ», «Ազատ Չեչնիա» ռադիոթերթ) և Դաղստանում («Նիյսո-Դաղստան»)

Գրային համակարգԽմբագրել

Իսլամի տարածման հետ Չեչնիայում հաստատվել է արաբական գրային համակարգը, որը կիրառվում էր Չեչնիայում մինչև 1926 թվականը։ 1925 թվականին չեչեներենի համար տեղայնացվել է լատինական այբուբենը, իսկ 1938 թ.-ին՝ կիրիլիկ։ 1992 թվականին Իչկերիայի Չեչենական Հանրապետության խորհրդարանը օրինականացրել է չեչեներենը լատինական այբուբենի հիման վրա։ Նոր այբուբենի անցկացման նախագիծը այդպես էլ չիրականացվեց 1994 թվականի վերջին սկսված ռազմական գործողությունների պատճառով։ Այժմ Չեչնիայում լատինատառ այբուբենը չի օգտագործվում։

Ողջույնի խոսքերԽմբագրել

Մարշալլա կամ մարշալլա խաթար՝ ավանդական չեչենական ողջույնի խոսքերն են, լեզվային էթիկետի մի մասը։ Ի տարբերություն չեչենական միջավայրում միայն տղամարդկանց կողմից օգտագործվող «Ասսալամ ալեյքում» (Ассалам Іалайкум) բառակապակցությունից, «մարշալլան» ունի համընդհանուր տարածում ինչպես տղամարդկանց, այդպես էլ կանանց մոտ։

ԾանոթագրություններԽմբագրել