Որմիզդ-Արտաշիր, առավել հայտնի է դինաստիական անվանմբ՝ Որմիզդ I Սասանյան (պարս․՝ هرمز یکم), Սասանյան Պարսկաստանի թվով երրորդ շահնշանը (արքայից արքան), որը կառավարել է ընդամենը մեկ տարի՝ 270 թվականի մայիսից մինչև մյուս տարվա հունիսը[1]։ Եղել է «Արյաց և անարյաց արքայից արքա» Շապուհ I-ի կրտսեր որդին, ով հոր կառավարման տարիներին եղել է Հայաստանի մարզպանը[2]։

Որմիզդ I Սասանյան
هرمز یکم‎
Պարսկաստանի արքայից արքա
Մեծ Հայքի արքա
Շահանշահ
HormizdICoinHistoryofIran.jpg
Իշխանությունմայիս, 270հունիս, 271
Թագադրում270 թվական, Տիզբոն
Հանձնում271 թվական
Ծնվել է՝3-րդ դար
Մահացել է՝273
ԵրկիրDerafsh Kaviani flag of the late Sassanid Empire.svg Սասանյան Պարսկաստան
Ազգությունպարսիկ
ՀաջորդողԲահրամ (եղբայրը)
ՏոհմՍասանյանների թագավորական հարստություն
գերիշխան
ՀայրՇապուհ Ա
ՀավատքԶրադաշտականություն

Հենց այդ հանգամանքով է պայմանավորված այն փաստը, որ հոր պարսից գահին բազմելուց հետո Որմիզդը հորջորջվում է նաև Մեծ Հայքի թագավորության արքա տիտղոսով։

ԾագումնաբանությունԽմբագրել

Ըստ Արտաշիր արքայի պատմության մասին ավանդազրույցի՝ Որմիզդը եղել է պարսից շահնշահ Շապուհի և Միհրակի դուստր Գուրձադի կրտսեր որդին։ Համաձայն միևնույն պահլավերեն աղբյուրի՝ Միհրակն ազատում է Արտաշիրին, քանի որ մինչ այդ զրադաշտական մոգերն արդեն կանխորոշել էին Պարսկաստանի ապագան՝ տեսնելով, որ գահակալական կռիվների արդյունքում Պարթևստանը կործանվելու է և վերելք է ապրելու Սասանյանների ազնվականական ընտանիքի տոհմական իշխանությունը պարսից երկրում։

Պահլավական մեկ այլ ավանդազրույց պատմում է այն մասին, որ Որմիզդի մայրը՝ Գուրձադը, իր համագյուղացիներից միակն էր, որ ողջ մնաց և չսպանվեց Շապուհի ձեռքով, քանի որ արքան նկատել էր նրան։ Շուտով վերջիններս ամուսնանում են և հենց այդ կապի արդյունքում էլ ծնվում է Որմիզդը։ Շապուհի մյուս կանանցից Որմիզդն ուներ նաև երեք եղբայրներ՝ Վահրամը, Ներսեհը և Շապուհը։

Թեև Որմիզդն ամենակրտսերն էր Շապուհի որդիներից՝ այնուամենայնիվ, անգամ այս հանգամանքը չխանգարեց վերջինիս դառնալ հոր օրինական իրավահաջորդը։ Դա մեծապես պայմանավորված էր նաև մոր կողմից Որմիզդի ունեցած ազնվականական ծագումնաբանությամբ։

ԿենսագրությունԽմբագրել

Որմիզդ Սասանյանն առաջին անգամ հիշատակվել է Հռոմեական կայսրության դեպ Շապուհ I-ի դեմ վարած պատերազմների կապակցությամբ։ Նշանավոր պատմաբան Կիրիլ Թումանովի խոսքերով՝ հոր կողմից Որմիզդը նախ և առաջ նշանակվել է որպես Մեծ Հայքի մարզպան՝ կառավարելով 251-270 թվականներին։ Հոր մահից հետո՝ 270 թվականի մայիսին, բազմել է պարսից գահին։ Ըստ մուսուլման պատմագիր Աբու Մանսուր ալ-Սալիբի՝ Որմիզդ-Արտաշիրը ևս հոր և պապի հետ իշխել է արդարությամբ։ Ծավալել է բուռն քաղաքաշինական գործունեություն։ Նրա անվան հետ է կապված Պարսքում Ռամ-Որմիզդ, Ահվազ և Դաստագիրդ քաղաքների հիմնադրումը։ Վերջինս 7-րդ դարում ծառայել է որպես Խոսրով Բ Փարվեզ արքայի թագավորական նստավայր։ Կառավարման վերջին տարիներին արշավել է Սողդիանա, որի տարածքը շուտով միացրել է Պարսկական տիրակալությանը։

Դեպի Միջին Ասիա տաժանակիր արշավանքից հետո 272 թվականին Հորմիզդը վերադառնում է Էսթախր, որտեղ մեկ տարի անց վերջինս մահանում է։ Որմիզդը անժառանգ մահանում է 273 թվականին և այդ պատճառով էլ գահը ժառանգում է նրա եղբայրը՝ Վահրամը։

Որմիզդ-Արտաշիրն ըստ Մ. Խորենացու <Պատմություն Հայոց> աշխատությանԽմբագրել

243 մ.թ. Պարսկաստանի արքայից-արքա կամ շահ դարձավ Արտաշիր I-ի որդի՝ Շապուհ I-ը: Վերջինս շարունակել է հոր՝ անջատված երկրամասերը վերամիավորելու քաղաքականությունը, ստեղծել հզոր կենտրոնացված պետություն: Գրավել է Ատրպատականը, Գիլանը, Վրկանը, Մերվը, Խորեզմը և այլն: Խոստացել է իր որդուն՝ Որմիզդ Արտաշիրին Հայոց թագավորության գահը, եթե վերջինս Պարսկաստանին ենթարկի Հայաստանը: Ըստ Մ. Խորենացու՝ Որմիզդ Արտաշիրին  հաջողվում է համոզել Արշակունիների տոհմին պատկանող Սուրենյան պահլավի ճյուղից՝ Անակ իշխանին դավով սպանելու Հայոց թագավոր Խոսրով Ա Մեծին, այն պայմանով, որ այդ իրագործելուց հետո Անակին տրվի Պարթևքի իշխանությունը, արքայանիստ Բահլ քաղաքով: Նույն պատմիչը գրում է, որ Անակ իշխանը փախավ Հայաստան, իբր թե Սասանյաններից հալածվելով, և որպես Արշակունիներին ազգական, ջերմ ընդունելություն գտավ Հայոց թագավորի մոտ ու մի քանի տարի անց հաջողացրեց Խոսրովի դավադրաբար սպանությանը (245 մ.թ.): Այդ սպանությունից հետո, Որմիզդ Արտաշիրը Շապուհ I-ի կողմից հռչակվեց Հայոց թագավոր, սակայն Որմիզդ Արտաշիրին այդպես էլ չհաջողվեց  իրագործել իր թագավորումը:

Ըստ որոշ պատմաբանների ենթադրության. Մ. Խորենացու <Հայոց Պատմությունում> Արտաշիր Պապականին վերագրվող՝ Հայաստանում կատարված շատ իրողություններ իրականում վերաբերվում են Որմիզդ Արտաշիրին: Ինչպիսիք են օրինակ՝ հայ-պարսկական ընդհարումների հետևանքով Հայաստանից գաղթած որոշ նախարարական տների ետ վերադարձնելը, պարսիկ զավթիչների դեմ ապստամբած նախարարների հետ բանակցելը (որին հակառակվեց Օտա Ամատունին), Արմավիրում, Բագավանում և Արտաշատում Հայ-Արամազդական կրոնի արձանների փշրելը և Որմզդական հուրի պաշտամունքի ուժեղացնելը, և վերջապես Մանդակունինների տոհմին կոտորելը (Արտավազդ Մանդակունին Հռոմ էր փախցրել Խոսրով Մեծի մանկահասակ որդուն՝ Տրդատին):

(252 կամ 253) մ.թ.-ին միայն պարսիկներին հաջողվեց վերջնական գրավել Հայաստանը, այն էլ Հայոց նախարար Արտավազդի (ըստ Լեոի՝ անվանված՝ Ոստանիկ /արքայազարմ/) ու իր համախոհների միջամտությամբ, որն էլ Շապուհ I-ի համաձայնությամբ դարձավ Հայոց թագավոր: Իսկ Հայաստան գաղթած Սուրենյան պահլավից՝ Անակ իշխանին ու իր ազգակիցներին, հայ Արշակունիները՝ վրեժխնդրությունից դրդված բոլորին կոտորեցին, բացի Անակի մանուկից, որին նրա ստնտու Սոփիան և ոմն Եփթաղը փախցրին Կապադովկիայի Կեսարիա քաղաքը, որտեղ նա մկրտվեց (Գրիգոր անունով) քրիստոնյա և հետագայում դարձավ Հայոց առաջին քրիստոնեական կրոնի եպիսկոպոսապետը (302 մ.թ.):

Շապուհ I-ի մահվանից հետո (270 կամ 272 մ.թ.) Որմիզդ Արտաշիրը (Որմիզդ I) դարձավ Պարսից շահ՝ գահակալելով ընդամենը մեկ տարի:

Գրականություն

  • Մովսես Խորենացի <<Պատմություն Հայոց>> -1968թ.
  • Ա. Ե. Մխիթարյան <<Հաբեթի սերունդները>> -2002թ.

Տես նաևԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Touraj Daryaee, Sasanian Persia, (I.B.Tauris Ltd, 2010), 10.
  2. Որմիզդ Ա, Մ․Ռահմի Շայեգան Իրանիկա հանրագիտարան, (հունվարի 24, 2018).