Յան Գարրիգ Մասարիկ (չեխ․՝ Jan Garrigue Masaryk, սեպտեմբերի 14, 1886(1886-09-14)[2][3][4][…], Վինոգրադի - մարտի 10, 1948(1948-03-10)[2][5][3][…], Հրադչանի), չեխոսլովակյան դիվանագետ և պետական գործիչ: 1940-1948 թվականներին եղել է Չեխոսլովակիայի արտաքին գործերի նախարար: Չեխոսլովակիայի առաջին նախագահի՝ Թոմաշ Մասարիկի որդին:

Յան Մասարիկ
Jan Masaryk.jpg
 
Կրթություն՝ Բեյթս քոլեջ
Մասնագիտություն՝ քաղաքական գործիչ և դիվանագետ
Ազգություն չեխ[1]
Դավանանք բողոքականություն
Ծննդյան օր սեպտեմբերի 14, 1886(1886-09-14)[2][3][4][…]
Ծննդավայր Վինոգրադի
Վախճանի օր մարտի 10, 1948(1948-03-10)[2][5][3][…] (61 տարեկան)
Վախճանի վայր Հրադչանի
Գերեզման Լենի գերեզմանատուն
Թաղված Լենի գերեզմանատուն
Քաղաքացիություն Flag of Hungary (1896-1915; angels; 3-2 aspect ratio).svg Ավստրո-Հունգարիա և Flag of the Czech Republic.svg Չեխոսլովակիա
Հայր Թոմաշ Մասարիկ
Մայր Շարլոտտա Գառիգ
 
Պարգևներ

Թոմաշ Գարիգ Մասարիկի շքանշանի Մեծ խաչի ասպետ, Վեածնունդի շքանշանի Մեծ խաչի ասպետ, Բռնոյի պատվավոր քաղաքացի, Մասարիկի համալսարանի պատվավոր դոկտոր, Կոպրշիվնիցեի պատվավոր քաղաքացի, Պրշիբորի պատվավոր քաղաքացի և Պրահայի պատվավոր քաղաքացի

ԿենսագրությունԽմբագրել

Վաղ տարիներԽմբագրել

Յան Մասարիկը ծնվել է Պրահայում՝ պրոֆեսոր Թոմաշ Մասարիկի և նրա կնոջ՝ Չարլզ Քրեյնի ազգական ամերիկուհի Շառլոտա Գարրիգի ընտանիքում: Մասարիկը կրթություն է ստացել Պրահայում, այնուհետև ԱՄՆ-ում, որտեղ վաստակել է իր սեփական աշխատանքով՝ աշխատելով մասնավորապես պողպատաձուլական ընկերությունում որպես ծառայող: Յանն Ամերիկա է եկել 1907 թվականին: Նա աշխատանքի է ընդունվել Բրիջպորտում գտնվող Կրեյններին պատկանող պողպատաձուլական ընկերությունում: Յան Մասարիկը 6 տարի աշխատել է սևագործ բանվոր, ավազ մաղող, կաղապարող, բայց Բրիջպորտում անցկացրած տարիները հիշել է որպես իր կյանքի ամենաերջանիկներից մեկը: Նա տուն է վերադարձել 1913 թվականին:

Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին նա կռվել է ավստրո-հունգարական բանակի շարքերում: Ավստրո-Հունգարիայի փլուզումից և Չեխոսլովակիայի կազմավորումից հետո[6] նա անցել է դիվանագիտական ծառայության, 1919-1922 թվականներին եղել է Միացյալ Նահանգներում Չեխոսլովակիայի գործերի ժամանակավոր հավատարմատար, իսկ 1925 թվականին՝ դեսպան Մեծ Բրիտանիայում: Այդ պաշտոնը նա շարունակում է զբաղեցնել այն բանից հետո, երբ հայրը՝ Թոմաշ Մասարիկը, 1935 թվականին հրաժարական տվեց նախագահի պաշտոնից:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմԽմբագրել

1938 թվականի հոկտեմբերի սկզբին Չեխոսլովակիայի Սուդեթյան մարզը մտել է Գերմանիայի կազմի մեջ: Չեխոսլովակիայի այլ տարածքներ մտել են Լեհաստանի և Հունգարիայի կազմի մեջ: Երկրի կառավարության պաշտոնյաների մեծ մասը, այդ թվում՝ նախագահ Էդվարդ Բենեշը, հրաժարական են տվել: Յան Մասարիկը նույնպես թողել է իր պաշտոնը, բայց մնացել է Լոնդոնում: 1939 թվականի մարտին Սլովակիան առանձնացել է Չեխիայից, որն ամբողջովին գրավված էր նացիստական Գերմանիայի կողմից (Բոհեմիայի և Մորավիայի պրոտեկտորատ): 1940 թվականին Մեծ Բրիտանիայում ստեղծվել է Չեխոսլովակիայի վտարանդիական կառավարությունը, որում Մասարիկը նշանակվել է արտաքին գործերի նախարար: Պատերազմի տարիներին նա պարբերաբար հայտնվել է BBC-ում՝ ռադիոյով դիմելով գրավյալ Չեխոսլովակիայի բնակիչներին: 1941 թվականի հուլիսի 18-ին նա ստորագրել է Խորհրդա-Չեխոսլովակյան համաձայնագիր Գերմանիայի դեմ պայքարում համագործակցության վերաբերյալ: 1942 թվականին ամերիկյան Բեյթս քոլեջը Մասարիկին շնորհել է իրավաբանական գիտությունների դոկտորի կոչում:

Հետպատերազմական շրջանԽմբագրել

Չեխոսլովակիայի ազատագրումից և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո Մասարիկը մնացել է երկրի արտաքին գործերի նախարարի պաշտոնում: Չնայած բազմակուսակցական համակարգին՝ Չեխոսլովակիայի կոմունիստական կուսակցությունը՝ Կլեմենտ Գոտվալդի գլխավորությամբ, ամենամեծ կշիռն է ունեցել երկրում, որի դիրքերը ամրապնդվել են 1946 թվականի ընտրություններից հետո: Մասարիկը մտահոգված է եղել կոմունիստների քաղաքականությամբ, որոնք սերտ կապեր են հաստատել ԽՍՀՄ-ի հետ և հրաժարվել են մասնակցել Չեխոսլովակիայում Մարշալի պլանի իրականացմանը: 1948 թվականի փետրվարին կաբինետի ոչ կոմունիստ նախարարների մեծ մասը հրաժարական են տվել՝ հույս ունենալով, որ կառավարությունը ցրվում է և նոր ընտրություններ կընթանան, բայց փոխարենը կոմունիստները ձևավորել են նոր, կոմունիստամետ կառավարություն: Տեղի ունեցածը պատմության մեջ է մտել որպես փետրվարյան իրադարձություններ Չեխոսլովակիայում: Իր հերթին, Մասարիկը չի մասնակցել ելույթներին և մնացել է որպես Արտաքին գործերի նախարար: Նա միակ անկուսակցական նախարարն էր Գոտվալդի կաբինետում:

ՄահԽմբագրել

 
Հուշատախտակ այն տան պատին, որտեղ ապրել է Յան Մասարիկ

1948 թվականի մարտի 10-ին Յան Մասարիկին մահացած են գտել Արտաքին գործերի նախարարության շենքի բակում («Պրահայի երրորդ դեֆենեստրացիա»): Նա պիժամայով պառկած է եղել դեպի լոգարան տանող պատուհանի տակ: Նախնական քննության արդյունքում պարզվել է, որ նա ինքնասպան է եղել:

1968 թվականին Պրահայի դեպքերի ժամանակ իշխանությունները ձեռնարկել են նոր հետաքննություն Մասարիկի մահվան հանգամանքների վերաբերյալ, ինչը բացառել է պատահական անկման հավանականությունը: Երրորդ հետաքննությունը, որն իրականացվել է 1990-ականներին, նույնպես հավաստել է ինքնասպանության փաստը:

Միևնույն ժամանակ, 1992 թվականին Բեռլինում Չեխիայի դեսպանատուն է եկել ոմն Լեոնիդ Պարշինը, ով հայտարարեց, որ իր մայրը՝ Ելիզավետան (1913-2002), ՆԳԺԿ–ՊԱՆ-ի կադրային աշխատակից էր և գիտի Մասարիկին սպանած մարդուն[7]: 1994 թվականի մարտի 28-ին, «Վրեմեչկո» հաղորդման եթերում, Ելիզավետա Պարշինան հայտարարեց, որ Մասարիկը սպանվել է ՊԱՆ-ի գործակալի կողմից, բայց հրաժարվեց տալ նրա անունը[8]: Մի քանի տարի անց «Ազատություն» ռադիոկայանի հաղորդավար Վլադիմիր Տոլցը և Չեխիայի քրեական ոստիկանության կոմունիստական հանցագործությունների փաստաթղթավորման և հետաքննության գրասենյակի աշխատակից, գնդապետ Իլյա Պրավդան հայտարարեցին, որ Ելիզավետա Պարշինան բացահայտել է Մասարիկին սպանողների անունները: Նրա խոսքով, սպանությունը կազմակերպել էր ԽՍՀՄ Պետական անվտանգության նախարարության խորհրդային զորքերի խմբավորման վարչության պետ Միխայիլ Բելկինը, իսկ սպանության անմիջական կատարողը եղել է կրտսեր օպերլիազոր Բոնդարենկոն[8][9]:

Մասարիկի նախկին քարտուղար Անտոնին Սումին 2002 թվականին հայտարարել էր, որ չի հավատում սպանության վարկածներին և դեռ հավատում է, որ իր ղեկավարը ինքնասպան է եղել, Սամի խոսքով, իր կյանքի վերջին օրերին Masaryk-ը ծանր ընկճվածության մեջ էր և հավանաբար որոշել է ինքնասպան լինել[10]:

2001-2003 թվականներին Պրահայի ոստիկանության կողմից իրականացվել էր նոր հետաքննություն, որի արդյունքում պարզվել էր, որ Մասարիկը սպանվել է անհայտ անձի կամ անձանց խմբի կողմից[11]: Դատաբժշկական փորձագետ Իրժի Ստրաուսը հայտարարեց, որ Մասարիկը ծանր մարդ էր և իհարկե սպորտսմեն չէր, ցած նետվելու դեպքում շենքին շատ ավելի մոտ վայրէջք կկատարեր: Նա պնդում էր, որ այն փաստը, որ Մասարիկին գտել են պատուհանից ավելի քան երկու մետր հեռավորության վրա, վկայում է այն մասին, որ նրան դուրս են հրել պատուհանից: Նա նաև նշել է, որ Մասարիկը վայրէջք է կատարել ոտքերի վրա՝ ենթադրելով, որ նա փորձել է փրկվել 14 մետր բարձրությունից անկումից[12]: Կոմունիզմի հանցագործությունների փաստաթղթավորման և հետաքննության բյուրոն հայտարարում է, որ իրենք ստիպված են եղել կարճել գործը, քանի որ Ռուսաստանի իշխանությունները հրաժարվում են նյութեր տրամադրել, որոնք կարող են օգնել մարդասպանների հայտնաբերմանը:

ԸնտանիքԽմբագրել

1924-1931 թվականներին Մասարիքն ամուսնացած էր Ֆրենսիս Կրեյն Լիզերբիի հետ: Նա հայտնի արդյունաբերող, բանկիր և դիվանագետ Չարլզ Ռիչարդ Կրեյնի դուստրն էր, ջրատար խողովակների ու սարքավորումների և վերելակների արտադրության խոշոր ընկերության ժառանգորդը և Չեխոսլովակիայում ԱՄՆ դեսպան Ռիչարդ Տելլեր Կրեյնի երկրորդ քույրը: Լիզերբիի հետ ամուսնության ընթացքում Մասարիկը ունեցավ երեք որդեգրված երեխա. Չարլզ, Ռոբերտ կրտսեր և Ռիչարդ Կրեյն Լիզերբի, որոնք ծնվել են Ռոբերտ Լիզերբիի հետ Ֆրենսիսի ամուսնության ընթացքում: Մասարիկը սեփական երեխաներ չուներ:

Հրապուրանք երաժշտությամբԽմբագրել

Վաղ տարիքից Մասարիկը հրապուրվել է երաժշտությամբ և նույնիսկ ցանկացել է երաժիշտ դառնալ: Հենց այս պատճառով, իր որդուն «անլուրջ» զբաղմունքից շեղելու համար, Թոմաշ Մասարիկը նրան ուղարկել է ԱՄՆ: Այստեղ, բացի պողպատաձուլական ընկերությունում աշխատելուց, Յանը որպես դաշնակահար մասնակցել է առաջին համր կինոֆիլմերի նկարահանումներին:

Լինելով Արտաքին գործերի նախարար՝ քաղաքական գործիչների և դիվանագետների մասնակցությամբ երեկույթներից և պաշտոնական հանդիպումներից հետո Մասարիկը հաճախ դաշնամուր է նվագել:

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. (unspecified title)
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Bibliothèque nationale de France идентификатор BNF (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Discogs — 2000.
  4. 4,0 4,1 Munzinger Archiv (գերմ.) — 1913.
  5. 5,0 5,1 5,2 Encyclopædia Britannica
  6. PRECLÍK Vratislav. Masaryk a legie (Masaryk and legions, Масарик и Легии), Ваз. Книга, váz. kniha, 219 str., vydalo nakladatelství Paris Karviná, Žižkova 2379 (734 01 Karviná-Mizerov, CZ) ve spolupráci s Masarykovým demokratickým hnutím (изданная издательством «Пари Карвина», «Зишкова 2379» 734 01 Карвин, в сотрудничестве с демократическим движением Масаpика, Прага) , 2019, ISBN 978-80-87173-47-3, str. 140-180
  7. Радио Прага — Раскрыть смерть Яна Масарика помогут лишь российские архивы
  8. 8,0 8,1 ТАСС не уполномочен заявить: «завещание» Яна Масарика
  9. Виталий Ярошевский (2011-12-15)։ ««Господин Сталин, мне остается только умереть...»»։ Новая газета (ռուսերեն)։ Новая газета։ Վերցված է 2019-09-29 
  10. Последняя ночь Яна Масарика — Известия
  11. Rob Cameron (2004-01-06)։ «Police close case on 1948 death of Jan Masaryk - murder, not suicide»։ Radio Prague International (անգլերեն)։ Վերցված է 2019-09-29 
  12. Ladislava Kremličková (2005-04-18)։ «JAN MASARYK (úvahy o jeho smrti)» (PDF)։ Policie ČR (չեխերեն)։ Վերցված է 2019-09-29 

Արտաքին հղումներԽմբագրել