Մոկս, գավառակ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Վանի գավառում: Գտնվում էր Վանա լճի հարավային կողմում: Կենտրոնը Մոկս գյուղաքաղաքն էր:

Գավառակ
Մոկս
Վարչական տարածքԹուրքիա
ՎիլայեթՎանի վիլայեթ
ԳավառՎանի գավառ
Այլ անվանումներԹրակա Մեկս, Մեուքուզ, Մյոքուզ, Մոգս, Մոկաց գավառ, Մոկյուս, Մոկսայե, Մոկուս, Մոկք, Մուկուս
Ազգային կազմհայեր
Տեղաբնականունմոկսեցի
Ժամային գոտիUTC+3

Տարածքով մոտավորապես համապատասխանում էի Մեծ Հայքի Մոկք աշխարհի Առանձնակ գավառին: Երբեմն գավառակը բաժանվում էր 2 մասի՝ Արևելյան Մոկսի և Արևմտյան Մոկսի:

ԱշխարհագրությունԽմբագրել

Գավառակի երկարությունը մոտ 30 կմ է, լայնությունը՝ 25 կմ: Այն հյուսիսից եզերվում է Եղեր, արևելքից՝ Կոռաշապահ և Առնոս, արևմուտքից՝ Կակռկառ, իսկ հարավաից՝ Բարվար լեռներով:

Ունի խիստ լեռնային տարածք, խմելու և ոռոգելու առատ ջուր, սաղարթախիտ անտառներ, փարթամ ծառեր:

ԿլիմաԽմբագրել

Կլիման զով է և առողջարար:

ԲնակչությունԽմբագրել

 
Մոկացի հայը տեղական զգեստով («Արաքս», 1897, Բ)

1877-1878 թվականներին ուներ 37420 բնակիչ, որից հայեր՝ 19260, քրդեր՝ 18160: 1980-ական թվականներին ուներ 12514 բնակիչ, որից հայեր՝ 8432, քրդեր՝ 3660, այլք՝ 422: XIX դարի վերջին ըստ թուրքական տվյալների գավառակն ուներ 7903 բնակիչ, որից հայեր՝ 4272, քրդեր՝ 3631: Ըստ Ադոյի 1909 թվականին Մոկս ուներ 48 զուտ հայաբնակ գյուղ, 868 տուն՝ 5076 բնակիչ:

Հայերը խոսում էին Մոկսի բարբառով:

ՊատմությունԽմբագրել

Մոկսը թուրքերի կողմից 1895 թվականին ենթարկվել է ջարդերի, իսկ 1915 թվականի մեծ եղեռնի ժամանակ հայությունը զանգվածաբար կոտորվել կամ տարագրվել է:

ՏնտեսությունԽմբագրել

Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն էր: Հայերը նաև զբաղվում էին այգեգործությամբ, պտղաբուծությամբ, մեղվապահությամբ, շալագործությամբ, ջուլհակությամբ, գզրարությամբ և այլ արհեստներով: Տեղ-տեղ նաև մշակում էին բամբակ և կտավատ:

Պատմամշակութային կառույցներԽմբագրել

Մոկսն ուներ մի քանի վանք ու եկեղեցի:

ԿրթությունԽմբագրել

1909 թվականին գավառակում գործում էր 8 հայկական դպրոց:

Վարչական բաժանումԽմբագրել

1877-1878 թվականներին Մոկսն ուներ 179 գյուղ, 1980-ական թվականներին՝ 63 գյուղ: XIX դարի վերջին ըստ թուրքական տվյալների գավառակն ուներ 54 գյուղ:

Գավառակը բաժանված է յոթ գլխավոր գյուղախմբերի.[1]

  1. Բառագյալին
  2. Հառնջուգյալին
  3. Հառնանցգյալին
  4. Տալանից ձոր
  5. Տինինգյալին
  6. Տուրկագյլաին
  7. Փութկուգյալին:

ԱղբյուրներԽմբագրել

  • «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Տես նաևԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», հտ 3, էջ 862