Մեսրոպ Սմբատյանց

հայ բանասեր, պատմաբան

Մեսրոպ Աբրահամի Սմբատյանց (Տեր-Կարապետյան-Սմբատյանց Գրիգոր) (1833, մարտի 10, գ․ Փորադաշտ, Նախիջևանի գավառ - 1911, փետրվարի 9, Երուսաղեմ), հայ բանասեր-պատմաբան, եկեղեցական գործիչ։

Մեսրոպ Սմբատյանց
Մեսրոպ Սմբատյանց
Կառավարում
Տիտղոս Արարատյան Հայրապետական թեմի առաջնորդական փոխանորդ
Ժամանակամիջոց 1888 թ- 1910 թ.
Եկեղեցի Հայ Առաքելական եկեղեցի Հայ Առաքելական եկեղեցի
Անձնական տվյալներ
 
Կրթություն Լիմ և Կտուց անապատների վանական դպրոցներ
Գործունեություն Հոգևոր-մշակութային գործիչ
Մտավորական
Գրող
Անունը ծնվելիս Տեր–Կարապետյան-Սմբատյանց Գրիգոր
Ծնվել է 1833 մարտի 10
Ծննդավայր Փորադաշտ, Ռուսական կայսրություն Ռուսական կայսրություն,
Մահացել է Փետրվարի 9, 1911
Մահվան վայր Երուսաղեմ, Օսմանյան Թուրքիա
Թաղված է Երուսաղեմի Հայկական Առաքելական եկեղեցու եպիսկոպոսական հանգստարանում, Երուսաղեմ
Հայր Աբրահամ Սմբատյան
Մայր Ջավահիր
Ձեռնադրում 1856 թ.

ԿենսագրությունԽմբագրել

Իր իսկ գրառումների համաձայն, Սմբատյանց տոհմը սերում է XVI դարում Վայոց ձորում իշխած Սմբատ իշխանից, որի նստավայրն է եղել Նախիջևանը։ Թուրք-պարսկական պատերազմների պատճառով նրա սերունդները ստիպված են եղել տեղափոխվել տարբեր բնակավայրեր և ի վերջո, 1828 թվականին հաստատվել Նախիջևանում։ Տոհմի ներկայացուցիչներից էր Աբրահամ Տեր-Կարապետյան Սմբատյանցը, ուսյալ հոգևորական, Փորադաշտ գյուղի ավագ քահանան, ով իր կնոջից՝ Ջավահիրից ունեցել է ինը զավակ այդ թվում և Մեսրոպ Սմբատյանցին։ Հայրը՝ Աբրահամը քահանայական սպասավորություն է իրականացրել Նորս գյուղում, որտեղ էլ հենց անցել է Սմբատյանցի մանկությունը[1]։

1833 թվականի մարտի 18-ին մկրտվել է անվանակոչվելով Գրիգոր։ Նախնական կրթությունը ստացել է հոր մոտ (1840-1845 թթ.), ապա Նախիջևանի գավառական ուսումնարանում՝ (1845 -1847 թթ.)։ 1847-1850 թթ. սովորել է Էջմիածնի ժառանգավորաց դպրոցում։ 1865 թվականին շրջել է Ատրպատականի հայաբնակ գյուղերը և գրի առել դրանց վիճակը։ 1866 թվականին, դաոնալով Տաթևի վանքի վանահայր, կազմել է պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանի «Պատմություն նահանգին Սիսական» երկի անվանացանկը, վանքում պահվող գրչագրերի ձեռագրացուցակը և վանահայրեր համառոտ գավազանագիրքը։ Նախիջևանի թեմի փոխանորդ եղած ժամանակ (1867) կազմել է այդ գավառի 88 հայաբնակ գյուղերի ցուցակը։ 1868 թվականին կարգվելով Երևանի թեմի փոխանորդ, բարեկարգել տեղի Թեմական դպրոցը։ 1872 թվականին ձեռնադրվել է եպիսկոպոս, 1888 թվականին ստացել արքեպիսկոպոսի աստիճան։ 1870-1887 թթ. եղել է Էջմիածնի սինոդի անդամ։ 1886 թվականին վարել է Գևորգյան ճեմարանի վերատեսչի, 1887-1895 թթ.՝ Շամախիի, Բաքվի և Անդրկասպյան թեմի առաջնորդի, 1895 թ.-ին՝ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսության տեղապահի պաշտոնները։ Երնջակի Սուրբ Կարապետ վանքի վանահայր եղած տարիներին (1897-1907 թթ.) գրել է «Նկարագիր Սուրբ Կարապետի վանից Երնջայայ և շրջակայից նորա» (1904) աշխատությունը։

Հայաստանի տարբեր վայրերից (Արմավիր, Ցոլակերտ, Երվանդակերտ, Աբովյան, Փանիկ, Շահրիար և այլն) հավաքել է ուրարտական մի քանի տասնյակ արձանագրություններ, նմանահանել և հրապարակել «Ճռաքաղ», «Համբավաբեր Ռուսիո», «Բազմավեպ», Էջմիածնի «Արարատ» ևն պարբերերկաններում։ Հետագայում Սմբատյանցը ուրարտական արձանագրությունների իր հայտնաբերումներն ամփոփել է «Բևեռաձև արձանագրութիւնք Արարատեան նահանգի, 1862-191)» ժողովածուում (Մեսրոպ Մաշտոցի անվ․ Մատենադարան, ձեռ․ JNT* 4578)։ 1895 թ.-ին այն թարգմանվել և հրատարակվել է ռուսերեն։ Սմբատյանցը ընտրվել է Մոսկվայի կայսերական հնագիտական ընկերության անդամ (1892)*: Արժեքավոր են նաև Սմբատյանցի պատմատեղագրական բնույթի գործերը, որոնք առատ նյութ են պարունակում նրա նկարագրած բնակավայրերի վիճակի պատմության, աշխարհագրության, ազգագրության, եկեղեցիների, վանքերի, մատուռների, արձանագրությունների և ձեռագիր հիշատակարանների վերաբերյալ։ Կազմել է ПОО-ից մինչև իր օրերն ընդգրկող «Ժամանակագրութիուն», որն անտիպ է։

ԵրկերԽմբագրել

  • Հրավէր Շամախվո ժողովրդով, Բաքու, 1893։
  • Տեղագիր Գեղարքունի ծովագարդ գավառի, Վաղարշապատ, 1895։
  • Նկարագիր Շամախվո թեմի, Տփխիս, 1896։․

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. «Կենսագրական տվյալներ Մեսրոպ արք. Սմբատյանցի մասին» 1910 թ. ՀԱԱ, ֆոնդ 429, ցուցակ 1, գործ 239
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 455