Ռաննա/Ստալկեր
ԵրկիրԽՍՀՄ
Ժանրֆանտաստիկա
Թվական1969թվական
Պրեմիերա25մայիսի 1969թվական
Լեզուռուսերեն
ՌեժիսորԱնդրեյ Տարկովսկի
Սցենարի հեղինակՍտրուգացկի եղբայրներ
ԴերակատարներԱլիսա Ֆրեյնդլիխ,Ալեքսանդր Կայդանովսկի,Անատոլի Սոլոնիցին, Նիկոլայ Գրինկո
ՕպերատորԱլեքսանդր Կնյաժինսկի,Գեորգիի Ռեռբերգ
Կինոընկերություն<<Մոսֆիլմ>> կինոստուդիա
Երկրորդ ստեղծագործական ասոցիացիա
Տևողություն163րոպե
Բյուջե1 մլն ռուբլի[1]

«Ստալկեր» - Սովետական ֆանտաստիկ ֆիլմ-առակ ռեժիսոր Անդրեյ Տարկովսկի, նկարահանվել է «Մոսֆիլմ» կինոստուդիայում 1979 թվականին, ըստ Ստրուգացկի եղբայրների բնօրինակ սցենարի, գրված «Պիկնիկ ճամփեզրին» պատմվածքի հիման վրա[2]

Անդրեյ Տարկովսկու աշխատության մեջ ամենանշանակալից գործերից մեկն է[3]: Ֆիլմի արտադրությունը ուղեկցվել է բազմաթիվ հիմնախնդիրներով և տևել մոտ երեք տարի: Ֆիլմը 1980 թվականի Կաննի կինոփառատոնին արժանացել է ժյուրիի էկումենյան մրցանակին:

Սյուժե խմբագրել

Ֆիլմի գործողությունները տեղի են ունենում երևակայական ժամանակի և տարածության մեջ, որտեղ հերոսներն անուններ չունեն,ունեն միայն մականուններ: Ֆիլմի գլխավոր հերոսը վերջերս ազատ արձակված բանտարկյալն է, որին կոչում են «Ստալկեր»[4] (Александр Кайдановский): Նա ապրում է աղքատության մեջ կնոջ և հիվանդ դստեր հետ: Ստալկերը վաստակում է ապօրինի արշավախմբեր կազմակերպելով դեպի Գոտի` չնայած կնոջ բողոքներին: Ըստ Ստալկերի` Գոտին այն վայրն է, որտեղ ֆիլմից մոտավորապես 20 տարի առաջ երկնաքար է ընկել, որի հետևանքով այդտեղ սկսել են տեղի ունենալ անոմալ երևույթներ,.մարդիկ սկսել են անհետանալ: Տեղն անվանել են «Գոտի», և լուրեր են տարածվել մի խորհրդավոր սենյակի մասին, որտեղ ամենանվիրական, ամենաանկեղծ, ամենատառապալից ցանկությունները կարող են իրականանալ: Գոտին նախ պատել են փշալարերով, այնուհետև` ռազմական լարերով: Սենյակ մուտք գործելու համար Պրոֆեսորն ու Գրողը Ստալկերին վարձում են որպես ուղեցույց:

Ֆիլմը սկսվում է սև ու սպիտակ գույներով, որտեղ երեք հերոսներ, փախչելով ռազմական պարեկներից, ներթափանցում են Գոտի: Այնուհետև պատկերը դառնում է գունավոր: Ճանապարհորդները տեղափոխվում են Գոտու կենտրոն` դեպի Սենյակ: Պարզվում է, որ դրա մուտքը գտնվում է ուղու սկզբից ընդամենը մի քանի հարյուր մետր հեռավորության վրա: Ստալկերը պահանջում է, որ ուղեկիցները անխտիր ենթարկվեն իր ցուցումներին՝ բացատրելով, որ դեպի Գոտի տանող ուղին ճանապարհը ամենակարճը չէ:Պրոֆեսորը համաձայն է, բայց Գրողը, ով գնացել է Գոտի՝ ստեղծագործական ճգնաժամից ելք փնտրելու համար, թերահավատորեն է վերաբերում Ստալկերի սպառնալիքներին և նախազգուշացումներին Գոտու վտանգի մասին: Եռյակը մեկնում է երկար շրջանցման ճանապարհով:

Թե որն է թակարդների վտանգը, ֆիլմում չի բացահայտվում, բայց ճանապարհորդության ավարտին Գրողը, բախվելով որոշ անոմալիաների, այլևս չի վիճում Ստալկերի հետ: Ապահով խուսափելով Գոտու բոլոր թակարդներից` ներառյալ «մսաղաց» կոչվող ամենավտանգավորից, հերոսները հասնում են Սենյակ: Ինչպես հետագայում պարզվում է, Պրոֆեսորի նպատակը ոչ թե ցանկություն պահելն էր, այլ Սենյակը քանդելը: Նա իր հետ ուսապարկով բերել է գործընկերների հետ ստեղծած 20 կիլոտոննա պայթուցիկը: Իր մտադրությունը նա մեկանաբանում էր այսպես,. կանխել վտանգավոր ենթագիտակցական ցանկությունների իրականացումը, որոնք կարող են հանգեցնել մարդկության ոչնչացմանը: Ստալկերը համոզում է նրան, որ չի կարելի է ոչնչացնել Սենյակը, հակառակ դեպքում մարդիկ կկորցնեն այն հույսը, որը և Ստալկերն է Գոտի տանելիս տալիս նրանց: Գրողը հրաժարվում է ցանկություն պահելուց՝ դա բացատրելով այն փաստով, որ ոչ ոք ի զորու չէ լիովին հասկանալ և ընդունել իր ամենանվիրական երազնքները, և հետևաբար, ոչ ոք չի կարող իր նպատակին ծառայեցնել Սենյակը: Հասկանալով, որ ինչպես Գոտի գնալն է անիմաստ, այնպես էլ սենյակը քանդելը, պրոֆեսորը հավաքում և նետում է ռումբը: Սենյակի նախաշեմից առանց ցանկություն պահելու հերոսները վերադառնում են:

Ստալկերը տուն է վերադառնում կնոջ և աղջկա մոտ: Նա իր կնոջն ասում է, որ մարդկանց մեջ չկա հավատ, որն անհրաժեշտ է ինչպես Գոտի գնալու, այնպես էլ ապրելու համար:

Եզրափակիչ մենախոսության մեջ Ստալկերի կինը ասում է, որ իր ամուսինը օրհնյալ է: Դիտողի համար այն տպավորությունն է ստեղծվում, որ Գոտու բոլոր վտանգները Ստալկերի երևակայության արդյունքն են: Ֆիլմի վերջին դրվագը ցույց է տալիս, որ Ստալկերի դուստրը հոգեբանական կարողությունները:

Դերերում խմբագրել

Դերասան Կերպար
Ալեքսանդր Կայդանովսկի Ստալկեր
Ալիսա Ֆրեյնդլիխ Ստալկերի կինը
Նիկոլայ Գրինկո Պրոֆեսոր(կարդում է Սերգեյ Յակովլևը)
Անատոլի Սալոնիցին Գրող
Նատաշա Աբրամովա Մարտիշկա(Ստալկերի դուստր)
Ֆայմեր Յուրնո 13 րոպե, կաբրիոլետ վարող տիկին,որին վռնդում է Ստալկերը
Ե.Կոստին Լուգեր, բաֆետի աշխատող
Ռայմո Ռենդի պարեկային ոստիկան
Վլադիմիր Զամանսկի Պրոֆեսորի հեռախոսային զրուցակից (ձայնը)

Ստեղծագործական խումբ խմբագրել

Ֆիլմի ստեղծումը խմբագրել

Նախապատմություն խմբագրել

1973 թվականին` դեռ «Հայելի» կինոնկարի վրա աշխատելու ժամանակ, Անդրեյ Տարկովսկին իր օրագրում գրում է, որ իրեն հետաքրքրում է Ստրուգացկի եղբայրների նոր պատմվածքը` «Պիկնիկ ճամփեզրին»: 1974 թվականին նա կապ է հաստատում գրող եղբայրների հետ և ասում, որ ցանկանում է նկարահանել ֆիլմ "Պիկնիկ ճամփեզրին»[4] պատմվածքի հիման վրա, որը ծանր ճակատագիր է ունենում: 1972-ին պատմվածքը տպագրվել է ամսագրային տարբերակով, իսկ 1980 թվականին թողարկվել է որպես առանձին հրատարակություն՝ էականորեն վերանայվելով խորհրդային գրաքննության կողմից[5]: Այդ ժամանակ Տարկովսկին նաև ծրագրեր էր կազմում ֆիլմ նկարահանել Դոստոևսկու «Ապուշը» և Լև Տոլստոյի «Իվան Իլյիչի մահը» գրքերի հիման վրա: Ստանձնել էր գրել սցենար` «Արիէլ» վեպի հիման վրա: Բայց 1975 թվականին նա վերջնականապես որոշում է, որ աշխատելու է Ստրուգացկի եղբայրների գրած պատմվածքի սցենարի վրա[6].

1976-ի փետրվարին Տարկովսկին պաշտոնապես ԽՍՀՄ Գոսկինոյի Ֆիլիպպ Երմաշից նկարահանման համար համաձայնություն է ստանում: Այդ ժամանակ գրողները ավարտել էին սցենարի երկրորդ տարբերակը` «Ցանկությունների մեքենա»՝ աշխատանքային վերնագրով, որը ռեժիսորին չէր գոհացնում: Տարկովսկին այդ առաջին էսքիզները համարեց շատ «խճճված» և «խայտաբղետ»: Գրողները համբերատար էին վերաբերվում սցենարի անվերջ փոփոխություններին[7]:

«Մեզ բախտ է վիճակվել աշխատել հանճարի հետ », - ասացինք միմյանց: - Սա նշանակում է, որ մենք պետք է բոլոր ջանքերը գործադրենք այնպիսի սցենարի ստեղծման համար, որը հնարավորինս սպառիչ կերպով բավարարի մեր հանճարին: Արկադի և Բորիս Ստուգացկի:

Չնայած նրան, որ Տարկովսկին՝ որպես սցենարի հեղինակ, մակագրերում չէր երևում, նա համարվում էր երեք համահեղինակներից մեկը, և նրա դերը հիմնականում նյութը մշակելու մեջ էր: Բորիս Ստրուգատսկին հիշում է, որ «Ցանկությունների մեքենայի» սցենարի համեմատ, ոչ մի այլ աշխատանքի վրա նրանք այդքան ջանք չեն գործադրե, և այդ աշխատանքը անվանել է «սիրտմաշուք»: Ստալկերի պատճառով «Բզեզը մրջնաբնում» պատմությունը անընդհատ հետաձգվել է[8]: Ֆիլիպ Էրմաշը նախքան վերջնական հաստատումը նախազգուշացրեց Տարկովսկուն, որ եղբայրները ունեն «չէկրանավորված» լինելու հեղինակություն, հատկապես վերջին Դժոխքից տղան պատմվածքի էկրանավորման ձախողումից հետո: Սակայն Տարկովսկին իր որոշումը չփոխեց[9]:

Ֆիլմի մեկնարկը կարող էր ավելի երկար տևել, և Տարկովսկին ստիպված էր նամակ գրել ԽՄԿԿ XXV-ի համագումարին: 1976 թվականի հոկտեմբերին ընտրվեց դերասանական կազմը և նկարահանման վայրը: Նկարահամնման անձնակազմում ընդգրկվում են այնպիսի դերասաններ, ովքեր Տարկովսկու հետ հաճախակի են աշխատել` Գեորգիի Ռեռբերգ, Էդուարդ Արտեմև, Լյուդմիլա Ֆեյգինովա, Նիկոլայ Գրինկո, Անատոլի Սալոնիցին[9]:

Նկարահանում խմբագրել

Նկարահանումները պետք է սկսվեր 1977 թվականին, բայց Իսֆարա տարածքում տեղի ունեցած երկրաշարժի պատճառով առաջացավ հերթական ուշացումն, ուստի ստիպված էին որոնել նոր բնություն[10]:

1977 թվականի փետրվարի 15-ին նկարահանվեց ֆիլմի առաջին տաղավարի տեսարանը` Ստալկերի տունը նախնական դրվագներում: Իսկական նկարահանումները սկսվել են mայիսին Էստոնիայում[11]: Առաջին նյութերի երևակումից պարզվեց, որ անորակ են, և ռեժիսորը, դադարեցնելով նկարահանումները, 40 օր հեռացավ Մոսկվա այն տեսակավորելու: Հուլիսին նկարահանումները վերսկսվեցին, և օգոստոսին պատրաստվեց ֆիլմի նախագծի տարբերակը, որտեղ, ըստ Ստրուգացկու,Կայդանովսկին խաղում էր կոպիտ տղայի և խարդախ Ալլանի (մտերիմ Պիկնիկ ճամփեզրին հերոսի` Ռեդ Շուխարտի ոգով)[9]:

Մշտական փոփոխությունների պատճառով ֆիլմը սկսեց դուրս գալ բյուջեի սահմաններից դուրս, սցենարը վերաշարադրվեց հենց նկարահանման ընթացքում, որոնք դանդաղ և ծանր էին ընթանում: Տարկովսկին լիովին անբավարարված էր արդյունքներից, նա բողոքեց Բորիս Ստրուգացկուն, որ «ամեն ինչ սխալ է և ոչ այնպես»: Ռեժիսորի պահանջկոտությունը հոգնեցնում էր խմբին: Էկրանին մի քանի վայրկյան տևող տեսարանի շուրջ նկարիչները աշխատում էին մի քանի օր: Տարկովսկին պահանջում էր, որ առվակը, որը պետք է ընկնի կադր, միայն կանաչ գույն լինի: Սխալ գույնի խոտը անհապաղորեն հանվեց խոտի շեղբի երկայնքով[12].


Ֆիլմը նկարահանվել է Կինոժապավեն Կոդակի վրա, որը խորհրդային տարիներին դիֆիցիտ էր և տալիս էին միայն ընտրված ռեժիսորների համար[13].

Գեորգի Ռեռբերգը փորձ ուներ Կոդակ Կինոժապավենով աշխատելու, և նա խորհրդային ամենահեղինակավոր օպերատորներից մեկն էր: 1977 թվականի օգոստոսի 9-ին ֆիլմի երևակման ընթացքում մի քանի հազար մետր կադրեր անուղղելիորեն վնասվել են « Մոսֆիլմ ի» լաբորատորիաներում[14].

Այս առիթով մի շարք վարկածներ եղան՝ սկսած կինոժապավենի փոխելուց մինչև Տարկովսկու մարտավարական քայլը, որն այդպիսով ցանկանում էր ամբողջովին վերափոխել իրեն չհագեցրած ֆիլմը: Պատմությունը մեծ հրապարակայնություն ստացավ, և նույնիսկ լրագրողները հետաքննությունները կատարեցին: Այնուամենայնիվ, գրող Անտա Սկալանդիսի կարծիքով, պատճառն անձնակազմի սովորական անփութությունն էր[15]:

Այդ ամենը ավարտվեց Տարկովսկու և Գեորգի Ռեռբերգ լուրջ տարաձայնությամբ: Համաձայն Պավել Խատտախուտդինովի հուշագրերի. «Նրանց միջև Մաշա Չուգունովան միջնորդ էր, ով Տարկովսկու սիրված և նվիրված ասիստենտն էր: Անդրեյ Արսենիևիչը ասում էր. «Մաշա, ասա՛ օպերատորին, որ նա պետք է անի սա և սա»: Մաշան լռում էր, և Ռեռբերգը, կարծես դիմելով նրան, ասում էր. «Մաշա, ասա ռեժիսորին, որ ես դա չեմ անի»[16]: Արդյունքում, օպերատորը հեռացվեց է աշխատանքից, չնայած նրա կողմից նկարահանված նյութի մի փոքր ծավալը տեղ գտավ ֆիլմում[17]. Ֆիլմի անձնակազմը ենթադրում էր, որ նկարահանումները կարող են դադարեցվել, բայց դեռ 1977 թվականի հուլիսին, Տարկովսկին կարողացավ թույլտվություն ստանալ Գոսկինոյից որպեսզի բյուջեն ավելացնեն մինչև երկսերիանոց ֆիլմի[18]: Համաձայն Ալլա Լատինինայի, Ֆիլիպպ Երմաշը համակրում էր Տարկովսկուն և միայն այդպես կարելի է բացատրել բյուջեն բարձրացնելու անսպասելի թույլտվությունը[19]: 1977 թվականի սեպտեմբեր և հոկտեմբեր ամիսներին նկարահանումները շարունակվեցին նոր օպերատորով (Լեոնիդ Կալաշնիկով) և բեմադրող նկարիչ Շավկատ Աբդուսալամով, որը փոխարինեց Ալեքսանդր Բոյմին: Այնուամենայնիվ, այս ամբողջ նյութը Տարկովսկին խոտանեց: Սկսվեց ձմեռը և բնությունը այլևս չէր տեղավորվում ֆիլմի իրադարձությունների սցենարի ընթացքին[15]:

1977 թվականի հոկտեմբերին սցենարը, որը Տարկովսկուն դեռ դուր չէր գալիս, վերաշարադրվեց ութերորդ, թե իններորդ անգամ: Մեթոդի փորձ և սխալ, երբ ռեժիսորը ընդհանրապես չէր կարողանում բացատրել հեղինակներին սցենարը և ինչ է ուզում ինքը, ի վերջո տվեց իր արդյունքը: Ինչպես հիշում է Բորիս Ստրուգացսկին, նա և իր եղբայրը հասան հուսահատության շեմին մինչև հորինեցին Ստալկեր-խելագարին: Տարկովսկուն դուր եկավ այս տարբերակը, բայց ձմեռը դադարեցրեց նկարահանումները: 1978 թվականի ապրիլին Տարկովսկին տարավ սրտի կաթվածը և նորից սկսեց աշխատանք արդեն հաշվով երրորդ խմբի հետ: Հայեցակարգը փոխվել էր. Գիտաֆանտաստիկ սկիզբն ամբողջությամբ անհետացել էր և էկրանին Կայդանովսկին մարմնավորել էր նոր կերպար: Երրորդ վարկածում օպերատորը դարձավ Ալեքսանդր Կնյաժինսկին: Ի վերջո,1978 թվականի հունիսից դեկտեմբեր ամիսներին ֆիլմը ամբողջությամբ նորից նկարահանվեց[20]:

Նկարահանումներն ավարտվեցին 1978 թվականի դեկտեմբերի 19-ին: Արդյունքում, ֆիլմի բյուջեն գերակատարվել էր 300 հազար ռուբլով և գերազանցել էր 1 միլիոն ռուբլին[21][22].

Նկարահանման վայրը խմբագրել

Սկզբնական նկարահանման վայրը Տարկովսկին գտել էր Տաջիկստանի մոտակայքում գտնվող Իսֆարա քաղաքը, բայց 1979 թվականի հունվարի 31-ին քաղաքն ավերվեց երկրաշարժի հետևանքով: Այս հանգամանքը չէր խանգարել նկարահանումներին, բայց նկարահանող խումբն ապրելու տեղ չուներ: 1977 թվականի ապրիլին կատարված երկարատև որոնումից հետո Գեորգի Ռեռբերգը գտավ նոր բնություն Էստոնիայում, Տալլինում ինչպես նաև Տալլինից 25 կմ հեռավորության վրա, Յագալա գետի վրա՝ հին քանդված էլեկտրոկայանի տարածքում[17]:

Գոտու ապոկալիպսիս լանդշաֆտները հարմար էին նաև այն պատճառով, որ վայրից ոչ հեռու գտնվող ցելյուլոզային և թղթե ֆաբրիկայի թափոնները լցվում էին գետը՝ այն մեծապես աղտոտելով: Այնտեղ, որտեղ նկարահանվել է ՄԱԿ-ի դրվագը, Տալլինի Ռոտերմանն թաղամասում գտնվող հին կաթսայատան խողովակի վրա մինչև հիմա դեռ մնում է «ՄԱԿ» մակագրությունը: 2006 թվականին խողովակի վրա էստոներեն և անգլերեն լեզուներով գրված հուշատախտակ փակցվեց, որ այս վայրում նկարահանվել է «Ստալկեր» ֆիլմը:[23]. Առանձին տեսարաններ նկարահանվել են Լենինգրադից ոչ հեռու, իսկ տաղավարի նկարահանումները տեղի են ունեցել «Մոսֆիլմ» կինոստուդիայում: Եզրափակիչ տեսարանում, երբ Ստալկերը ուսերին տանում է դստերը, ինչպես նաև բարի բաց դռնից երևում են արդյունաբերական տեսարանները նկարահանվել են Մոսկվայում՝ «Загородное шоссе» տարածքում: Հետին մասում տեսանելի են նաև ՀԷԿ-20 խողովակները [24][25]:

Ֆիլմի ճակատագիրը պրեմիերիայից հետո խմբագրել

Ֆիլմը բավականին երկար ժամանակ թույլ չէին տալիս վարձույթի: Սակայն, ի տարբերություն Տարկովսկու մյուս շատ ֆիլմերի, «Ստալկերը» գործնականում համարյա չի ենթարկվել գրաքննության, և ԽՍՀՄ-ում ունեցել է բավականին հաջող վարձույթի ճակատագիր[1]:

1979 թվականի մայիսի 25-ին «Մոսֆիլմ» կինոստուդիայում տեղի ունեցավ առաջին փակ ցուցադրությունը «յուրայինների համար»: Ֆիլմի պրեմիերան հեռուստադիտողի համար տեղի ունեցավ 1979 թվականի հուլիսին Տոմսկի երեք կինոթատրոններում[26]: Մոսկվայի պրեմիերան տեղի է ունեցել միայն 1980 թվականի մայիսին «Միր» կինոթատրոնում Ցվետնոյ բուլվարի վրա[27]: Մոսկվայում ֆիլմը ցուցադրվել է ընդամենը երեք կինոթատրոններում, իսկ ամբողջ երկրում ֆիլմի 196 պատճեններ են տարածվել: Պրեմիերայից հետո առաջին երեք ամիսների ընթազքում սովետական մամուլում չի նշվել Տարկովսկու ֆիլմի թողարկման փաստի մասին: Եվ ընդամենը 1981 թվականին Կաննի կինոփառատոնում ներկայացված նկարի ցուցադրությունից հետո հայտնվեցին առաջին ակնարկներն ու հոդվածները «Պռավդա (թերթ)ում» և «Գրական թերթում» [28]:

1980 թվականին Տարկովսկին ստացավ ՌԽՖՍՀ ժողովրդական արտիստի կոչում, բայց «Ստալկերը» ԽՍՀՄ-ում նկարահանված նրա վերջին ֆիլմն էր: Այնուհետև նա շարունակում է աշխատել արտասահմանում: Ֆիլմի նկատմամբ հետաքրքրության ևս մեկ մեծ ալիք բարձրացավ Չեռնոբիլի աղետից և 1986 թվականին Տարկովսկու մահից հետո: Ֆիլմը հաճախ ճակատագրական էին անվանում իր ստեղծողների համար:

Մրցանակներ խմբագրել

Ծանոթագրություններ խմբագրել

  1. 1,0 1,1 Johnson, Petrie, 1994, էջ 139
  2. Титры фильма «Сталкер» (1:08)
  3. Скаландис, 2008, էջ 487
  4. 4,0 4,1 stalker от անգլ.՝ to stalk — «преследовать крадучись»
  5. «Стругацкие. „Пикник на обочине“ — вся правда об СССР» Дмитрий Быков (Ստուգված է 24 փետրվարի 2017)
  6. Скаландис, 2008, էջ 486
  7. Скаландис, 2008, էջ 491
  8. Борис Стругацкий. Комментарии к пройденному. Аркадий и Борис Стругацкие. Официальный сайт. «Русская фантастика» (1985—1990 гг.). Дата обращения 21 марта 2011.
  9. 9,0 9,1 9,2 Скаландис, 2008, էջ 492
  10. Скаландис, 2008, էջ 498
  11. Johnson, Petrie, 1994, էջ 146
  12. Скаландис, 2008
  13. "Дефицит киноплёнки становится все более острым". Энциклопедия отечественного кино. ООО «Сеанс». Արխիվացված է օրիգինալից 2011-08-24-ին. Վերցված է 2011-03-21-ին. {{cite web}}: Unknown parameter |deadlink= ignored (|url-status= suggested) (help)
  14. В письме А. Стругацкого утверждается, что потеряно было 6 тысяч из 10 тысяч метров снятого материала (см. Ант Скаландис Машина желаний // Искусство кино : журнал. — 2008. — № 2.). В дневнике О. Сурковой приводится другая цифра — 2 тысячи метров брака (см. Ольга Суркова Хроники Тарковского: «Сталкер» // Искусство кино : журнал. — 2002. — № 10.).
  15. 15,0 15,1 Скаландис, 2008, էջ 504
  16. http://www.kultpro.ru/item_432/
  17. 17,0 17,1 Сергей Филатов. Два гения на одной площадке // Коммерсантъ Weekend : Журнал. — 2008. — № 23 (69).
  18. Скаландис, 2008, էջ 502
  19. Анна Латынина «Достичь абсолюта…»: дневники Андрея Тарковского // Новый мир : журнал. — 2008. — № 8. — С. 157—164. — ISSN 0130-7673.
  20. Туровская, 1991, էջ 126
  21. Johnson, Petrie, 1994
  22. Ольга Суркова. "Хроники Тарковского. Сталкер. Глава «Начало августа 1978 года»". Андрей Тарковский — проект о культовом режиссёре отечественного кинематографа. Александр Казармщиков. Վերցված է 2011-03-21-ին.
  23. Игорь Архипов. С историческим колоритом // Эксперт Северо-Запад : Журнал. — М.: Группа «Эксперт», 2010. — № 22 (468).
  24. Фотография — Сталкер в Москве у «Канатчиковой дачи» — Фотографии старой Москвы
  25. Джеймс Нортон. James Norton Stalking the Stalker Vertigo Արխիվացված է Փետրվար 28, 2010 Wayback Machine-ի միջոցով:, 2006, vol.3, № 3; Следуя за Сталкером / Перевод с английского Нины Цыркун
  26. Տարկովսկին Տոմսկում էր:Ինչպես դա եղավ
  27. Скаландис, 2008, էջ 510
  28. Johnson, Petrie, 1994, էջ 140

Գրականություն խմբագրել

на др. языках

Արտաքին հղումներ խմբագրել

Կատեգորիա:Ռուսական կինո Կատեգորիա:Կինոնկար 1979թվական Կատեգորիա:Ֆանտաստիկ ֆիլմեր ըստ ժանրի Կատեգորիա:Անդրեյ Տարկովսկու ֆիլմեր Կատեգորիա:«Մոսֆիլմ» ստուդիայի ֆիլմեր