Բացել գլխավոր ցանկը

Համո Սահյան

հայ թարգմանիչ, բանաստեղծ

Համո Սահյան (ի ծնե՝ Հմայակ Սահակի Գրիգորյան, ապրիլի 14, 1914(1914-04-14), Լոր, Սյունիքի մարզ, Հայաստան[1] - հուլիսի 17, 1993(1993-07-17)[2], Երևան, Հայաստան[3]), հայ սովետական բանաստեղծ: Հայկական ԽՍՀ պետական մրցանակի դափնեկիր (1905, «Սեզամ, բացվիր» բանաստեղծությունների ժողովածուի համար): ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1939 թվականից: ԽՄԿԿ անդամ 1946 թվականից:

Համո Սահյան
Hamo Sahyan.JPG
Ծնվել էապրիլի 14, 1914(1914-04-14)
ԾննդավայրԼոր, Սյունիքի մարզ, Հայաստան[1]
Վախճանվել էհուլիսի 17, 1993(1993-07-17)[2] (79 տարեկանում)
Վախճանի վայրԵրևան, Հայաստան[3]
Մասնագիտությունբանաստեղծ, թարգմանիչ և գրող
Լեզուհայերեն[4]
Ազգությունհայ
ՔաղաքացիությունFlag of Armenia.svg Հայաստան
ԿրթությունԱդրբեջանի պետական մանկավարժական համալսարան
ԿուսակցությունԽՄԿԿ
ԱշխատավայրԱվանգարդ, Ոզնի և Գրական թերթ
ՊարգևներՀոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշան Աշխատանքային Կարմիր դրոշի շքանշան և «Պատվո նշան» շքանշան
Hamo sahyan signature.png
Համո Սահյան Վիքիքաղվածքում
Համո Սահյան Վիքիդարանում
Hamo Sahyan Վիքիպահեստում

Բովանդակություն

Գրական անունԽմբագրել

Սահյանն իր գրական անունը ստեղծել է հոր՝ Սահակի անվան առաջին մասի «ՍԱՀ» և ազգանվան վերջավորության «յան» համատեղումով։

ԿենսագրությունԽմբագրել

Համո Սահյանը ծնվել է 1914 թվականի ապրիլի 14-ին Սիսիանի շրջանի (այժմ՝ Սյունիքի մարզ) Լոր գյուղում։ Սահյանը սկզբնական կրթությունը ստացել է տեղի դպրոցում, որտեղ իբրև ուսուցիչ աշխատել էին բասնաստեղծներ Գառնիկ Քալաշյանը և Ակսել Բակունցը։ 1927 թվականին Հ. Սահյանը տեղափոխվել է Բաքու, որտեղ ստացել է միջնակարգ կրթություն։ 1935 թվականին ընդունվել և 1939 թվականին ավարտել է Բաքվի մանկավարժական ինստիտուտի հայկական բաժանմունքը։ 1939-1941 թվականներին աշխատել է Բաքվի «Խորհրդային գրող» ամսագրում որպես գրական աշխատող: Որպես Կասպիական նավատորմի նավաստի, մասնակցել է նաև Հայրենական մեծ պատերազմին (1941–1945 թթ.)։ 1944 թվականին Զորյանի հրավերով գալիս է Երևան և բնակություն հաստատում նրա տանը։ Հենց Զորյանի օգնությամբ է Սահյանը ստեղծել իր առաջին գիրքը՝ «Որոտանի եզերքին» վերնագրով։ Ստեփան Զորյանի ուշադրությանը Սահյանը պատասխանել է ձոն-նվիրումով, որում եղել են այսպիսի տողեր.

  Դուք հոր նման խիստ եք եղել,

Ու հոր նման ներող,

Ձեր խորհուրդը խորն է եղել

Ու խրատը՝ գերող։

 


1965-1967 թվականներին եղել է «Գրական թերթ»-ի գլխավոր խմբագիրը։

Մահացել է 1993 թվականի հուլիսի 17-ին Երևանում։ Նրա աճյունը տեղ է գտել Կոմիտասի անվան պանթեոնում։

Գրական գործունեությունԽմբագրել

Առաջին շրջանԽմբագրել

Աշխատել է Սիսիանի շրջանային թերթում (1937-1938), «Խորհրդային գրող» ամսագրում (1938-1941), «Կոմունիստ» թերթում (1945-1951), այնուհետև՝ Երևանի «Ավանգարդ» թերթում (1951-1954) և «Ոզնի» հանդեսում (1954-1965): Հ. Սահյանի բանաստեղծությունները տպագրվել են դեռևս 30-ական թվականներից, սակայն նա համընդհանուր ճանաչման է արժանացել ռազմաճակատում գրած «Նաիրյան դալար բարդի» բանաստեղծությամբ, որը հատկանշվում է Հայաստան երկրի հանդեպ կարոտի հուզական բռնկումով և անմիջականությամբ։

Շնորհիվ Համո Սահյանի և Ստեփան Զորյանի համատեղ ջանքերի 1945 թվականին լույս է տեսել Սահյանի առաջին գիրքը՝ «Որոտանի եզերքին» վերնագրով։ Այստեղ դրսևորվում էր Սահյանի թեմատիկ և բանաստեղծական-դավանաբանական ընդհանուր ուղղվածությունը՝ ռեալիստական գուներանգներ, բնապատկերի գեղանկարչական ընկալում, խոսքի կառուցման ժողովրդական-բանահյուսական սկզբունք։ Հաջորդ՝ «Առագաստ» (1947), «Սլացքի մեջ» (1950), «Ծիածանը տափաստանում» (1953), «Բարձունքի վրա» (1955), «Նաիրյան դալար բարդի» (1958) ժողովածուներում ավելի է ընդլայնվում Համո Սահյանի պոեզիայի թեմատիկ ընդգրկումը։ «Բարձրունքի վրա» ժողովածուն բանաստեղծական կորցրած աշխարհն կրկին գտնելու փորձ էր, որով գրում է մանկության և պատանեկության արծարծումներով մի շարք թրթռուն պատկերներ, որոնց թվում էր, օրինակ, «Հորթը».

  Մի հորթ է նստել թեք ձորալանջին,

Թփերում կորած կածանի վրա,

Կարծես քանդակված մի տերև լինի

Մոր լեզվի հետքը ճակատին նրա…

Մորթն է թրթռում, երբ ճոճվող թփի

Տերևը հանկարծ քսվում է նրան,

Եվ թրթռում է մորթի հետ նրբին՝

Ծաղկած մասրենու ստվերը վրան…

 


Երկրորդ շրջանԽմբագրել

Ավարտվում է բանաստեղծի ստեղծագործության առաջին շրջանը շրջանը և սկսվում նորը՝ «Մայրամուտից առաջ» (1964), «Քարափների երգը» (1968), «Տարիներս» (1970) ժողովածուներով, որոնք նոր սկիզբ տվեցին Սահյանի ստեղծագործության մեջ. նրա քնարերգությունը հարստանում է թարմ արտահայտչաձևերով, բանաստեղծության ավանդական կառույցները նորոգվում են պատկերային նոր մտածողությամբ, ամրանում է բանաստեղծի կապն իր հոգևոր արմատների հետ։ Այդ գրքերում նա հանդես է գալիս նաև որպես գեղագետ-փիլիսոփա։ «Քարափների երգը» ժողովածուում քարափները ներկայացված են որպես մարդկության աղբյուրներ։ Ժողովածուի մի բանաստեղծության մեջ բանաստեղծը դիմում է իր ծննդավայրին և ասում է. «Քո սարերին եմ թիկնելու նորից»։ Այդ նույն բանաստեղծության մեջ Սահյանը բերում է երդման խոսքը.

  …Եվ հոգնաշավիղ աշխարհների մեջ

Ինչ կաչերով էլ ականջս շահեն,

Ինչ սերերով էլ սիրտս պաշարեն,

Ինչ համերով էլ կաշառեն լեզուս,

Շաղոտ շուրթերով՝ շարականաշուք

Քո շշուկներն են կրկնելու նորից…

 


Համո Սահյանի ստեղծագործությունների թեմատիկայի մաս է կազմում նաև Հայաստանը։

1972 թվականին լույս է տեսնում Սահյանի «Սեզամ, բացվիր» ժողովածուն, որի համար 1975 թվականին նա արժանանում է ՀԽՍՀ պետական մրցանակի։ 1977 թվականին տպագրվում է նրա «Իրիկնահաց», 1989 թվականին՝ «Կանաչ, կարմիր աշուն», 1986 թվականին՝ «Դաղձի ծաղիկ» ժողովածուները։ Այդ ժողովածուներով Սահյանը բերում է մարդկային դրամատիկ ապրումների ու ճակատագրի քնարերգությունը՝ բանաստեղծության բնապաշտական տարերքը հագեցնելով

Պարգևներ և մրցանակներԽմբագրել

ԲանաստեղծություններԽմբագրել

Համո Սահյանի ստեղծագործության մեջ մեծ թիվ են կազմում անցյալին, մանկությանը նվիրված բանաստեղծությունները, որոնք ունեն արդիական իմաստավորում, հասարակական հնչեղություն: Նա իրեն հատուկ բառամթերքով անդրադարձնելով իր զգայական աշխարհը` հասնում է լեզվաոճական ինքնատիպության ու կայունության: Նա թարգմանել է Ա. Պուշկինի, Ս. Եսենինի, Գ. Լորկայի և այլ բանաստեղծների ստեղծագործություններից: Սահյանի բանաստեղծություններում անձինք են համարվում անձրևը, ծառը, կայծակը, գետը, լիճը և այլն։

Բանաստեղծի բանահյուսական ուժեղ սկիզբը դրսևորվել է նրա վաղ բանաստեղծություններում։ Օրինակ՝

  Անց կացավ օրըս, արևավորըս

Դու ե՞րբ ես գալու իմ թևավորըս,

Իմ թուխ արտույտըս, իմ սիրուն լորըս,

Իմ հեռավորըս, դու ե՞րբ ես գալու։


Բացել եմ դուռըս, բացել եմ դուռըս,

Խորն է կարոտըս, խորն է մրմուռըս,

Իմ կանաչ կուռըս, իմ ծաղկած նուռըս-

Իմ քնքուշ քույրըս, դու ե՞րբ ես գալու…

 


Համո Սահյանի մասինԽմբագրել

  Համո Սահյանի պոեզիան շարունակում է սնել ընթերցողներին, ապաքինում է նրանց վիրավոր քայքայված նյարդերն ու հոգիները...[5]  
  Բախտավոր բանաստեղծ է Համո Սահյանը. ընթերցողի սիրտը բաց է եղել նրա առջև, նրան սիրում են անդավաճան... Ասմունքողների սիրած բանաստեղծն է... Ինձ համար գաղտնիք է մնում, թե Սահյանն ինչպես է կարողանում հասարակ խոսակցության լեզվով բարդ ու խորունկ մտքեր բյուրեղացնել... Ինչպես է կարողանում «մաշված» բառերին առաջին գործածության թարմություն հաղորդել։ Ինչպես է բառերի վրա դնում իմաստային մեծ բեռ, և բառերը... թեթև ու վստահ տանում են իրենց բեռը... Խոսքի վարպետը գիտե իր գործը... Հ. Սահյանը նման էր իր պոեզիային, ինչպես իր պոեզիան իրեն...[5]  
  Իմ ճանաչած բանաստեղծներից և ոչ մեկը այնքան միաձույլ չէր հայրենի հողի հետ, որքան Համոն։ Նա ականջ է դնում հողին նույնքան ուշադիր, որքան զրուցակցին, նրան նայում է կենտրոնցած, ուժգնորեն, սիրող ու իմաստուն աչքերով, ինչպես կնայեր մոր դեմքին, աչքերին ու խոր կնճիռներին։ Հայոց հողը բանաստեղծի մշտական, ամենալավ ու պաշտելի զրուցակիցն է, նրա բարձրագույն սերն ու հարստությունը...[5]
- Կայսին Կուլիև
 
  Վարպետի՝ բնության մասին գրած բանաստեղծությունները քեզ տեղափոխում են նախապատմական ժամանակների հախուռն ու լուսնկա հոսքի մեջ, քեզ պարուրում վաղնջական օրերի ու գույների մաքրությամբ։ Ավելի ճիշտ՝ հարստացնում...
Եթե բանաստեղծ Սահյանը ոչինչ ստեղծած չլիներ, նրա բնապաշտական երգերն իսկ բավական են նրան դասելու հայ պոեզիայի նվիրյալ մեծերի շարքում[5]։
- Էդուարդաս Մեժելայտիս
 
  Զանգեզուրյան կիրճերից մեկում ծվարած Լորից եկավ այդ բանաստեղծը՝ Համո Սահյանը։
Ոչ, սոսկ բնանկարներ չէ, որ Սահյանը բերեց մեր պոեզիային, այդ բնանկարների ծալքերում, նրա ամենախոշոր շերտերում մի արդար ու բարի, մեծ ու ազնիվ հոգու շարժում կա, հոգու ամբողջ մի պատմություն, իսկ ճշմարիտ բանաստեղծությունը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ պատկերների խորքում թաքնված հոգու պատմություն...[5]
 
  Համո Սահյանը ճիշտ մարդ էր, իր կռվի ժամին կռվեց, խաղի ժամին խաղաց ու խայտաց, խոստովանանքի իր պահը՝ որ դիմագիծ է պարգևում ճշմարիտ գրականությանը՝ բավական երկարատև էր, և հեռանալու ժամին հեռացավ...  


ՀիշատակԽմբագրել

 
Համո Սահյանին նվիրված հուշարձան Սիսիանում
 
Համո Սահյանի հուշատախտակը Երևանի Կասյան փողոցում

2014 թվականի ապրիլի 14-ին՝ բանաստեղծի 100-ամյակին, նրա հայրենի գյուղում՝ Լորում բացվել է տուն-թանգարան։ Թանգարանը երկհարկանի է, առաջին հարկում ցուցադրված են գյուղացիների կենցաղային իրերը, երկրորդ հարկում՝ Համո Սահյանի անձնական իրերը, բանաստեղծությունների ժողովածուները։ Ներկայումս թանգարանը շարունակում է համալրվել նոր ցուցանմուշներով։

Համո Սահյանի անունն է կրում Երևանի Արաբկիր վարչական շրջանի փողոցներից մեկը, Երևանի №70 հիմնական դպրոցը։

Սիսիանում կա նաև Համո Սահյանին նվիրված հուշարձան։

2007 թվականին Երևանի Կասյան փողոցում տեղադրվել է Համո Սահյանի հուշատախտակը, որի քանդակագործն է Գետիկ Բաղդասարյանը։

1975 թվականին գեղանկարիչ Հրանտ Ստեփանյանը վրձնել է Համո Սահյանի դիմանկարը, որը գտնվում է Չարենցի անվան արվեստի և գրականության թանգարանում:

Երկերի մատենագիտությունԽմբագրել

  • Որոտանի եզերքին (բանաստեղծություններ), Երևան, Հայպետհրատ, 1946, 63 էջ։
  • Առագաստ (բանաստեղծություններ), Բաքու, Ազերնեշր, 1947, 95 էջ։
  • Սլացքի մեջ (բանաստեղծություններ), Բաքու, Ազերնեշր, 1950, 91 էջ։
  • Ծիածանը տափաստանում (բանաստեղծություններ), Երևան, Հայպետհրատ, 1953, 140 էջ։
  • Բարձունքի վրա (բանաստեղծություններ), Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 219 էջ։
  • Նաիրյան դալար բարդի (բանաստեղծություններ), Երևան, Հայպետհրատ, 1958, 320 էջ։
  • Սովետահայ գրականության ընտիր էջեր։ Պոեզիա (գրքում տեղ են գտել Հ. Սահյանի մի քանի բանաստեղծություններ), Երևան, Հայպետհրատ, 1960, 480 էջ։
  • Հայաստանը երգերի մեջ, Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 459 էջ։
  • Մայրամուտից առաջ (բանաստեղծություններ), Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 216 էջ։
  • Բանաստեղծություններ, հատոր Ա, Երևան, «Հայաստան», 1967, 428 էջ։
  • Քարափների երգը, Երևան, «Հայաստան», 1968, 183 էջ։
  • Բանաստեղծություններ, հատոր Բ, Երևան, «Հայաստան», 1969, 356 էջ։
  • Տարիներս, Երևան, «Հայաստան», 1970, 41 էջ։
  • Սեզամ, բացվիր (բանաստեղծություններ), Երևան, «Հայաստան», 1972, 290 էջ։
  • Կանչե, կռունկ (բանաստեղծություններ), Երևան, «Հայաստան», 1972, 280 էջ։
  • Երկերի ժողովածու երկու հատորով, հատոր 1, Երևան, «Հայաստան», 1975, 496 էջ։
  • Երկերի ժողովածու երկու հատորով, հատոր 2, Երևան, «Հայաստան», 1976, 508 էջ[6]։
  • Իրիկնահաց (բանաստեղծություններ), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 308 էջ։
  • Ժայռին մասուր է կաթում (բանաստեղծություններ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 172 էջ[7]։
  • Կանաչ-կարմիր աշուն (բանաստեղծություններ), Երևան, «Սովետական գրող», 1980, 236 էջ։
  • Տոհմի կանչը (բանաստեղծություններ), Երևան, «Սովետական գրող», 1981, 384 էջ[8]։
  • Երկեր երկու հատորով, հատոր 1, Բանաստեղծություններ, Երևան, «Սովետական գրող», 1984, 392 էջ։
  • Երկեր երկու հատորով, հատոր 2, Բանաստեղծություններ, Երևան, «Սովետական գրող», 1984, 440 էջ։
  • Դաղձի ծաղիկ, Երևան, 1986, 216 էջ:
  • Կանչէ կռունկ: Բանաստեղծութիւններ, «Գառնի» մատենաշար, 1989, 183 էջ[9]:
  • Ինձ բացակա չդնեք, Երևան, 1998, 172 էջ:
  • Քարե պատարագ (հատընտիր), հատ. Ա, Երևան, 1999, 328 էջ[10]:
  • Հատընտիր (ութնյակներ, հայրեններ, տրիոլետներ), Երևան, 2001, 212 էջ:
  • Ինձ բացակա չդնեք, Երևան, 2003, 176 էջ:
  • Ինձ բացակա չդնեք, Երևան, 2004, 256 էջ:
  • Քարե պատարագ (հատընտիր), հատ. Բ, Երևան, 2004, 344 էջ:
  • Քարե պատարագ (հատընտիր), Երևան, 2005, 688 էջ:
  • Քառյակներ: Համո Սահյան: Ոսկան Երեւանցի, 2005, 36 էջ[11]:
  • Դաղձի ծաղիկ: Բանաստեղծություններ: Ոսկան Երեւանցի, 2006, 216 էջ[12]:
  • Հատընտիր (բանաստեղծություններ), Երևան, 2009, 100 էջ:
  • Քարե պատարագ (հատընտիր), Երևան, 2009, 672 էջ:
  • Ընտրանի (բանաստեղծություններ), Երևան, 2010, 124 էջ:
  • Երկեր չորս հատորով, հատոր 4: Ոսկան Երևանցի, 2011[13]:
  • Քարե պատարագ (հատընտիր), Երևան, 2013, 672 էջ:
  • Ինձ բացակա չդնեք, Երևան, 2014, 256 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 1. Հայաստանը երգերի մեջ, Մայրամուտից առաջ, Երևան, 2014, 416 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 2. Քարափների երգը, Սեզամ, բացվիր, Իրիկնահաց, Կանաչ–կարմիր աշուն, Երևան, 2014, 464 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 3. Դաղձի ծաղիկ, Ինձ բացակա չդնեք, Երևան, 2014, 352 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 4. Հոդվածներ, Երևան, 2015, 264 էջ:
  • Ընտրանի, Երևան, 2017, 256 էջ:
  • Ընտրանի (բանաստեղծություններ), Երևան, 2017, 536 էջ:
  • Ինձ բացակա չդնեք: Զանգակ-97, 2017, 248 էջ[14]:
 
Համո Սահյանի գերեզմանը Կոմիտասի անվան պանթեոնում

ՄամուլԽմբագրել

  • «Երբ քարափներն աչքիդ...»; «Նստել եմ մեր տան պատի տակ...»; «Մեր արանքով մթին...»; Լինում են պահեր; «Դու չփորձված մրրիկ ու հով...»; «Տվել եմ քեզ խայտանք ու ջիղ...»; Ես թողել էի; «Մաշված այն կածանի բարակ թելը մնաց...»; «Այդ ինչքան ես թույլ ու փոփոխական...»; «Ոչ անձրև է գալիս...»; «Վատն անցնում է գնում...»; «Ժամանակները խառն են ու խրթին...»; «Ես քո լույսն էի...» (բանաստեղծություններ): «Գարուն», 1967, № 5, էջ 3-6։

Գրականություն Սահյանի մասինԽմբագրել

  • Սովետահայ գրականության պատմություն, երկրորդ հատոր (1941-1964, հատորում զետեղված է «Համո Սահյան» գլուխը, որը գրել է Սուրեն Աղաբաբյանը), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1967, 655 էջ։
  • Ստեփան Թոփչյան, Թադեուշ Ռուժևիչի բանաստեղծությունները Համո Սահյանի թարգմանությամբ: «Գարուն», 1967, № 2, էջ 83։
  • Լևոն Մկրտչյան, Զրույցներ բանաստեղծի հետ (նվիրված է բանաստեղծ Համո Սահյանին), Երևան, «Սովետական գրող», 1984, 184 էջ։
  • Նվեր Վիրաբյան, Լուսինե Մարգարյան, «Հայ դասական գրողներ։ Համո Սահյան», Երևան
  • Հարություն Հովնաթան, Խոսում է Համո Սահյանը (զրույցներ), Երևան, 1992:
  • Խաչատրյան Ն., Քարափների լույսը, Արմավիր, 2007։
  • Գասպարյան Դ., Համո Սահյան, Ե., 2004։
  • Դավթյան Շ., Համո Սահյան, Ե., 2004։
  • Համո Սահյան։ Բանաստեղծը։ Մտածողը։ Մարդը, Ե., 2001։
  • Հայրապետյան Ա., Բնությունը և մարդը Համո Սահյանի պոեզիայում, Ե., 1974։
  • Համո Սահյանի բանաստեղծական աշխարհը, Ե., 1977։
  • Համո Սահյան, Որոտանի եզերքին, Ե., 1946
  • Համո Սահյան, Մայրամուտից առաջ, Ե., 1964
  • Համո Սահյան, Քարափների երգը, Ե., 1968
  • Համո Սահյան, Սեզամ, բացվիր, Ե., 1972
  • Համո Սահյան, Իրիկնահաց, Ե., 1977
  • Հայրապետյան Ա., Համո Սահյանի բանաստեղծական աշխարհը, Ե., 1977
  • Համո Սահյան, Կանաչ-կարմիր աշուն, Ե., 1980
  • Համո Սահյան, Դաղձի ծաղիկ, Ե., 1986
  • Համո Սահյան, Ինձ բացակա չդնեք, Ե., 1998
  • Համո Սահյան, Երկերի ժողովածու երկու հատորով, Ե., 1984
  • Լևոն Մկրտչյան, Զրույցներ բանաստեղծի հետ , Երևան, «Սովետական գրող», 1984
  • Հ. Հովնաթան, Խոսում է Համո Սահյանը, Ե., 1992
  • Համո Սահյան. Բանաստեղծը, մտածողը, մարդը, Ե., 2001 (հոդվածներ և հուշեր Սահյանի մասին)
  • Համո Սահյան, Գրչի, խոսքի, խղճի կշիռը, Ե., 2003 (Սահյանի հոդվածներն ու հարցազրույցները)
  • Համո Սահյան: Բանաստեղծի հավատամքը: Շչորս Բագրատի Դավթյան: Ոսկան Երևանցի, 2004, 243 էջ[15]:
  • Ս. Աղաբաբյան, Արդի հայ գրականության պատմություն, հ.2, Ե., 1993, էջ 336-361
  • Համո Սահյան: Հանրագիտարան: Շ. Բ Դավթյան: «Գիտություն», 2012, 223 էջ[16]:

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 1,2 http://www.lalahotel.am/history.htm
  2. 2,0 2,1 2,2 https://armenpress.am/eng/news/728672
  3. 3,0 3,1 3,2 http://www.hamazkayin.org/faces.php?Lang=en&date=10-2009
  4. data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Համո Սահյան․ Haymard.am
  6. Սահյան Համո (1976)։ Երկերի ժողովածու: երկու հատորով (հայերեն)։ "Հայաստան" Հրատարակչություն 
  7. Գրիգորյան) Համո Սահյան (pseud van Հմայակ Սահակի (1979)։ Ժայռից մասուր է կաթում: բանաստեղծություններ (հայերեն)։ Սովետական գրող 
  8. Գրիգորյան) Համո Սահյան (pseud van Հմայակ Սահակի (1981)։ Տոհմի կանչը (հայերեն)։ Սովետական գրող 
  9. Սահյան Համո (1989)։ Կանչէ կռունկ: բանաստեղծութիւններ (հայերեն)։ Arm. Catholicosate 
  10. Սահյան Համո (1999)։ Քարե պատարագ: Հատընտիր : Հատոր (հայերեն)։ Նաիրի։ ISBN 9785550011072 
  11. Սահյան Համո (2005)։ Քառյակներ (հայերեն)։ Ոսկան Երեւանցի։ ISBN 9789993000969 
  12. Սահյան Համո (2006)։ Դաղձի ծաղիկ: Բանաստեղծություններ (հայերեն)։ Ոսկան Երեւանցի։ ISBN 9789993001003 
  13. Սահյան Համո (2011)։ Երկեր չորս հատորով (հայերեն)։ Oskan Erevantsʻi։ ISBN 9789993002352 
  14. Սահյան Համո (2017)։ Ինձ բացակա չդնեք (հայերեն)։ Zangak-97։ ISBN 9789939682686 
  15. Դավթյան Շչորս Բագրատի (2004)։ Համո Սահյան: Բանաստեղծի հավատամքը (հայերեն)։ Ոսկան Երեւանցի։ ISBN 9789993000594 
  16. Դավթյան Շ Բ (2012)։ Համո Սահյան: հանրագիտարան (հայերեն)։ Gitowt̕yown։ ISBN 9785808009363 

ԱղբյուրներԽմբագրել

  • Հայկական սովետական հանրագիտարան, հատոր 10, Երևան, 1984թ.

Արտաքին հղումներԽմբագրել