Համաշխարհային փոստային միություն

Համաշխարհային փոստային միություն (ՀՓՄ - UPU, ֆր.՝ Union Postale Universelle և անգլ.՝ Universal Postal Union), 1874 թվականին հիմնադրված միջպետական կազմակերպություն Համաշխարհային փոստային միության կողմից կազմավորվող միասնական փոստային տարածքում փոստային կապի ապահովման և կատարելագործման համար[2]։ Միավորում է աշխարհի գրեթե բոլոր երկրները[3]։

Համաշխարհային փոստային միություն
ՏեսակՄԱԿ-ի մասնագիտացված գործակալություն[1]
ՀապավումUPU
Հիմնադրված1874
Գլխադասային գրասենյակԲեռն
Պաշտ. լեզու(ներ)ֆրանսերեն և անգլերեն
Կայքupu.int

Համաշխարհային փոստային միության հիմնադրման հետ 1874 թվականին առաջին անգամ փոստային առաքանիների միատեսակ սակագներ են սահմանվել արտասահման նամակներ և այլ փոստային առաքանիներ ուղարկելու դեպքում[4]։

ՆպատակԽմբագրել

Համաշխարհային փոստային միության նպատակներն են համարվում[5]

  • Համաշխարհային փոստային կոնվենցիայի և լրացուցիչ համաձայնագրերի միջոցով միատեսակ միջազգային փոստային կապերի հաստատում[3] և միջազգային փոստի փոխանակման դյուրացում
  • Աջակցություն միության անդամ պետությունների փոստային համագործակցություն
  • Միջազգային փոստային կապի համար սակագների սահմանում (ներառյալ տարանցիկ ծախսեր)
  • Միության անդամների միջև վիճելի հարցերի կարգավորում.

ՀՓՄ օրգաններԽմբագրել

Կազմակերպչական և կառուցվածքային ՀՓՄ-ները բաժանվում են չորս հիմնական մարմնի[6]:

  • Համաշխարհային փոստային կոնգրես (բարձրագույն մարմին)։
Գումարվում է յուրաքանչյուր չորս տարին մեկ, որտեղ Միության բոլոր անդամ պետությունները ներկայացված են հավասար հիմունքներով։ XXIV Համաշխարհային փոստային կոնգրեսը տեղի է ունեցել 2008 թվականի հուլիսի 23-ից օգոստոսի 12-ը Ժնևում (Շվեյցարիա)[7]։
  • Վարչական խորհուրդ (նախկինում՝ Գործադիր խորհուրդ)։
  • Փոստային շահագործման խորհուրդ (որի կազմում ընդգրկված է փոստային-ֆինանսական ծառայությունների հանձնաժողովը, որի համանախագահն է «Ռուսաստանի փոստը»:
  • Միջազգային բյուրոն որպես Բեռնում մշտական քարտուղարություն և կառավարման մարմին:

ՀՓՄ-ն նաև վարում է երկու կոոպերատիվ կազմավորումների գործերը[6]

  • Փոստային տեխնոլոգիաների կենտրոնի, գործող մարմնի կոոպերատիվի «Telematix» (Telematics Cooperative) և
  • EMS

ԱնդամակցությունԽմբագրել

Անդամ են հանդիսանում միության կանոնադրությունը և այլ պարտադիր փաստաթղթերը ստորագրած երկրները: ՄԱԿ-ի անդամ պետությունները միության անդամ են դառնում պարզ հայտարարության միջոցով, մյուս բոլոր ինքնիշխան պետություններն ընդունվում են, եթե դրա համար տրվի միության անդամ պետությունների առնվազն մեկ ձայն[5]։ Ներկայումս, ՀՓՄ-ն միավորում է 192 երկրներ[6], վերջիններից մեկը 2006 թվականի հուլիսին միացավ Չեռնոգորիան։ Սակայն աշխարհում գոյություն ունեն մի քանի երկրներ, որոնք չեն հանդիսանում ՀՓՄ-ի անդամ․

Գոյություն ունեն նաև ՀՓՄ-ի անդամներ, որոնք ինքնուրույն երկրներ չեն․

ՊատմությունԽմբագրել

ՆախապատմությունԽմբագրել

Փոստային հաղորդագրությունների զարգացման հետ մեկտեղ, կառավարությունները սկսել են միմյանց հետ կնքել տարանցման այլ անձանց միջոցով նամակագրության առաքման կարգի, փոստային վճարների չափերի և պայմանավորվող կողմերի միջև դրանք բաշխելու մասին փոստային կոնվենցիաներ: Այդ կոնվենցիաները կնքելիս կողմերը հաճախ հոգ էին տանում առավել շատ բան այն մասին, որ իրենց տարածք հնարավոր ավելի շատ փոստային առաքանիներ գրավեն և երկարացնեն դրանց տարանցման ճանապարհը, և այդպիսով արհեստականորեն բարձրացնում էին տարանցիկ փոստային տուրքերը (որոնք գանձվել էին ըստ քաշի և հեռավորության)՝ դիտարկելով փոստային առաքանիների տարանցիկ անցումը բացառապես որպես եկամուտների աղբյուր:

Մեծ քայլով առաջ էր ավստրո-գերմանական փոստային միությունը, որը կնքվել է 1850 թվականին Պրուսիայի, Ավստրիայի, այլ գերմանական պետությունների և Տաքսիսների փոստի վարչության միջև, փոստային վճարների միատեսակ և միասնական գանձման հիմունքներով։ Այս միությունը դադարեցրեց իր գոյությունը 1866 թվականի պատերազմից հետո, սակայն 1867-1873 թվականների ընթացքում նախ Հյուսիս-գերմանական միությունը, ապա Գերմանական կայսրությունը կնքեցին մի շարք փոստային կոնվենցիաներ։

Հյուսիսային Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների նախաձեռնությամբ 1863 թվականին Փարիզում տեղի է ունեցել առաջին միջազգային փոստային Կոնգրեսը, սակայն գործը հետագա մտքերի փոխանակում չի անցել[8]։

ՍտեղծումԽմբագրել

 
Համաշխարհային փոստային միության (1949) 75-ամյակին թողարկված Գիլբերտ և Էլիս կղզիների փոստային նամականիշերով ծրար)

ՀՓՄ-ն հիմնադրվել է 1874 թվականին Բեռնում կայացած Միջազգային փոստային Կոնգրեսում՝ «Համընդհանուր փոստային միություն» անվամբ[2][9], հյուսիսգերմանական միության գլխավոր փոստմեյստեր Հենրիխ ֆոն Ստեֆանի նախաձեռնությամբ[5] և 22 պետությունների ներկայացուցիչների ներկայությամբ[10]։ Գերմանիայի առաջարկած հիմնական սկիզբը փոստային տարածքի միասնությունն է, ամբողջական ազատությունը և տարանցման հնարավոր անհատույց լինելը, փոստային տաքսայի միասնությունը[4] և հավասարակշռման սկզբունքը, այլ ոչ թե փոստային վճարների բաշխումը, մասն ընդունվել է ամբողջությամբ, մի մասը ծառայել է որպես տարբեր տեսակի փոխզիջումների առարկա։

Հոկտեմբերի 9-ին այդ Կոնգրեսում ընդունվել է «համընդհանուր միասնական փոստային պայմանագիրը», որը տարածվել է Ավստրո-Հունգարիայում, Բելգիայում, Մեծ Բրիտանիայում, Գերմանիայում, Հունաստանում, Դանիայում, Իսպանիայում, Իտալիայում, Լյուքսեմբուրգում, Նիդեռլանդներում, Նորվեգիայում, Պորտուգալիայում, Ռուսաստանում, Ռումինիայում, Սերբիայում, Թուրքիայում, Չեռնոգորիայում, Շվեյցարիայում, Շվեդիայում, իսկ արտաեվրոպական երկրներից՝ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում և Եգիպտոսում։ Ֆրանսիան Փոստային միության կազմի մեջ է մտել միայն 1876 թվականի հունվարի 1-ից[8]։

Օգտագործված լեզուներԽմբագրել

Երկար ժամանակ ՀՓՄ-ի պաշտոնական լեզուն ֆրանսերենն էր, իսկ բանվորները՝ ռուսերենը, անգլերենը և իսպաներենը[11]։ Ներկայումս պաշտոնական լեզուն ֆրանսերենն է, աշխատանքային լեզուն 1994 թվականին եղել է անգլերենը։ Միևնույն ժամանակ, ՀՓՄ փաստաթղթերի և հրապարակումների մեծ մասը (ներառյալ «փոստային միություն» ամսագիրը) հասանելի են ՄԱԿ-ի հիմնական լեզուներով՝ արաբերեն, չինարեն, անգլերեն, ֆրանսերեն, ռուսերեն, իսպաներեն և պորտուգալերեն[12]։

ՀՓՄ հուշարձանԽմբագրել

Բեռնում Համաշխարհային փոստային միության կազմակերպության հիշատակին հուշարձան է կանգնեցվել։ 1902 թվականին, միջազգային կոնգրեսի հանձնարարությամբ, դրա նախագծի մշակմամբ զբաղվել է Շվեյցարիայի Դաշնային խորհուրդը[13]։ Հայտարարվել է միջազգային մրցույթ, որի համար տրամադրվել է 122 էսքիզ։ Քանդակագործներին տրամադրվել է հուշարձանի ձևի և նյութի ընտրության ազատություն։ Ժյուրին գլխավորել Է Ցյուրիխի արվեստի դաշնային հանձնաժողովի նախագահ, պրոֆեսոր Ֆ. Բլյունտշլին։ Ժյուրին կանգնեցրել է իր ուշադրությունը հուշարձանի վեց նախագծերի վրա և առաջարկել հեղինակներին մանրամասն մշակել իրենց էսքիզները: Մրցույթի երկրորդ փուլում հաղթող է ճանաչվել ֆրանսիացի քանդակագործ Ռենե դե Սեն Մարսոն։

Հուշարձանը ամպերի վրա բարձրացող երկրագունդ է։ Այն շրջապատում է հինգ կանանց մի խումբ, որոնք մարմնավորում են աշխարհի հինգ մասերը։  Հուշարձանի հիմքը Շվեյցարիայի լեռներն են, որոնց թվում է Բեռն քաղաքի այլաբանական պատկերը[14]։

ՀՓՄ-ի հետ կապված հոբելյանական տարեթվերի կապակցությամբ որոշ երկրներում ևս տեղադրվել են փոստային արկղեր:

Տես նաևԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Funds, Programmes, Specialized Agencies and OthersUnited Nations.
  2. 2,0 2,1 Всемирный почтовый союз / Е. С. Пчелинцев // Вешин — Газли. — М. : Советская энциклопедия, 1971. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 5).(Ստուգված է 30 Մայիսի 2011)
  3. 3,0 3,1 Կաղապար:Книга:Филателистический словарь
  4. 4,0 4,1 Кисин Б. Марки разного назначения // Филателия СССР. — 1976. — № 2. — С. 57—58. — (Рубрики: Мир увлечений; Школа начинающего коллекционера).(Ստուգված է 20 Մարտի 2016) «Архивированная копия»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-03-20-ին։ Վերցված է 2016-03-21 
  5. 5,0 5,1 5,2 Կաղապար:Книга:Филателистический словарь Граллерта и Грушке
  6. 6,0 6,1 6,2 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ UPU անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  7. «24th Universal Postal Congress open for business in Geneva»։ Media centre. UPU press releases (անգլերեն)։ Universal Postal Union։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-02-14-ին։ Վերցված է 2010-06-08 
  8. 8,0 8,1 «Почта»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907 
  9. Կաղապար:Книга:Большой филателистический словарь (Ստուգված է 8 Հունիսի 2010)
  10. Почтовая связь / И. Г. Папинако // Плата — Проб. — М. : Советская энциклопедия, 1975. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 20).(Ստուգված է 30 Մայիսի 2011)
  11. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ BSE12 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  12. «Languages»։ The UPU (անգլերեն)։ Universal Postal Union։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-02-14-ին։ Վերցված է 2010-06-08 
  13. Блох. А. Листая пожелтевшие страницы // Филателия. — 2002. — № 11. — С. 41.
  14. Памятник пяти частей света // Филателия СССР. — 1983. — № 5. — С. 62.

Արտաքին հղումներԽմբագրել