Համաշխարհային հակադոպինգային գործակալություն

Համաշխարհային հակադոպինգային գործակալություն (անգլ.՝ World Anti-Doping Agency, WADA, ֆր.՝ Agence mondiale anti-dopage), անկախ կազմակերպություն[1], որն իրականացնում է դոպինգի կիրառման դեմ պայքարի համակարգումը սպորտում, ստեղծվել է Միջազգային օլիմպիական կոմիտեի (ՄՕԿ) աջակցությամբ:

Համաշխարհային հակադոպինգային գործակալություն
Տեսակոչ առևտրային կազմակերպություն և anti-doping organization?
ԵրկիրFlag of Canada (Pantone).svg Կանադա
Հիմնադրվածնոյեմբերի 10, 1999
Գլխադասային գրասենյակTour de la Bourse, Մոնրեալ, Մոնրեալի շրջան, Քվեբեկ, Կանադա
Կայքwada-ama.org

Ընդհանուր տեղեկություններԽմբագրել

Կազմակերպությունը հիմնադրվել է 1999 թվականի նոյեմբերի 10-ին Լոզանում՝ Միջազգային օլիմպիական կոմիտեի և աշխարհի երկրների կառավարությունների պարիտետային հիմունքներով[1]։

2001 թվականից կենտրոնական գրասենյակը գտնվում է կանադական Մոնրեալում։

Գործակալության կարգախոսն է՝ Play True (Ազնիվ խաղա)։

Կառավարման մարմին՝ հիմնադիրների խորհուրդ, որը ներառում է 38 անդամ: Անդամները նշանակվում են երեք տարի ժամկետով և կարող են վերընտրվել անսահմանափակ թվով ժամկետով։ 18 անդամ նշանակվում է ՄՕԿ-ի կողմից, նրանցից առնվազն չորսը՝ մարզիկներ են: Եվս 18 անդամ նշանակվում է աշխարհի տարբեր երկրների միջկառավարական կազմակերպությունների, կառավարությունների և պետական իշխանության այլ մարմինների կողմից։ 4 անդամ կարող է նշանակվել հիմնադիրների խորհրդի կողմից՝ ՄՕԿ-ի և իշխանության մարմինների առաջարկությամբ համատեղ։ 2019 թվականի հունվարի դրությամբ 11 անդամներ ներկայացրել են Արևմտյան Եվրոպայի, 5-ը՝ Արևելյան Եվրոպայի երկրները (ներառյալ Սերբիան), 2-ը՝ Թուրքիան, 2-ը՝ Հարավային Կորեան, մի շարք այլ երկրներ ունեն մեկական ներկայացուցիչ[2]։

ՀՀԳ-ի նախագահ է ընտրում հիմնադիրների խորհուրդը՝ իր անդամների թվից, երեք տարի ժամկետով: Կազմակերպության ներկայիս նախագահը ՄՕԿ-ի փոխնախագահ Քրեյգ Ռիդին է, նախկին բադմինտոնիստն ու բրիտանական օլիմպիական ասոցիացիայի նախագահը։

WADA-ի հիմնական փաստաթուղթը Համաշխարհային հակադոպինգային օրենսգիրքն է, որի գործող խմբագրությունը ուժի մեջ է մտել 2015 թվականին: 2019 թվականի նոյեմբերի 26-ին ընդունվել է Համաշխարհային հակադոպինգային օրենսգրքի նոր խմբագրությունը[3], որն ուժի մեջ կմտնի 2021 թվականի հունվարի 1-ից և որի համաձայն՝ համաշխարհային օլիմպիական կոմիտեի որոշումները պարտադիր են կատարման համար[4]։

Դոպինգի դեմ պայքարը կանոնակարգում են դեղամիջոցների արգելված ցանկը և փորձարկման, լաբորատորիաների, թերապևտիկ բացառությունների համար միջազգային ստանդարտները:

ՖինանսավորումԽմբագրել

Առաջին երկու տարիներին կազմակերպությունը ֆինանսավորում էր ստանում Միջազգային օլիմպիական կոմիտեից (տարեկան 18,3 մլն դոլար)։ Այժմ ՄՕԿ-ը կազմակերպության ֆինանսավորումն իրականացնում է միայն կիսով չափ, մնացած կեսը ստանում է աշխարհի երկրների կառավարություններից։ Աշխարհի հինգ տարածաշրջաններ ամենամյա ներդրումները կատարում են հետևյալ համամասնությամբ՝ Եվրոպա՝ 47,5%, Ամերիկա՝ 29%, Ասիա՝ 20,46%, Օվկիանիա՝ 2,54%, Աֆրիկա՝ 0,5%:

Համաշխարհային հակադոպինգային գործակալության բյուջեն (հազ. դոլար)[5]

Տարի Բյուջե
2013 28 834
2014 28 892
2015 29 549
2016 29 849
2017 31 329

Տարածաշրջանային բաժանմունքներԽմբագրել

Համաշխարհային հակադոպինգային գործակալությունն ունի տարածաշրջանային (համաշխարհային տարածաշրջանների իմաստով) բաժանմունքներ 4 մայրցամաքներում:

  • Ասիա՝ Տոկիո, Ճապոնիա
  • Աֆրիկա՝ Քեյփթաուն, Հարավային Աֆրիկա
  • Հյուսիսային  Ամերիկա՝ Մոնրեալ, Կանադա
  • Հարավային Ամերիկա՝ Մոնտեվիդեո, Ուրուգվայ

Բոլոր մարզային բաժանմունքներն ունեն մի շարք հիմնական գործառույթներ և պարտականություններ, այդ թվում՝

  • համապատասխան տարածաշրջաններում շահագրգիռ կողմերի հետ կապի պահպանում;
  • ակտիվ աջակցություն WADA և նրա առաքելությունը։

Հակադոպինգային համակարգԽմբագրել

WADA-ն իրականացնում է կանոնակարգերի, ստանդարտների ևև ուղեցույցների մշակում, վարում է մարզիկների տվյալների բազաները, իրականացնում է կրթական գործառույթներ և մեթոդական աջակցություն, հավատարմագրում է ազգային հակադոպինգային կազմակերպություններին: Հակադոպինգային խախտումների վերահսկման անմիջական աշխատանքը, ներառյալ նմուշների հավաքումը և վերլուծությունը, իրականացվում է ազգային հակադոպինգային կազմակերպությունների և հավատարմագրված լաբորատորիաների կողմից: Ընդ որում, ազգային հակադոպինգային կազմակերպություններն աշխատում են մարզիկների հետ, իսկ լաբորատորիաները՝ միայն փորձանոթներով և սերիական համարներ ունեցող շշերով (մարզիկների վերաբերյալ տվյալներ լաբորատորիաները չունեն):

Նախքան նյութն ՀՀԳ-ի արգելված ցուցակում ընդգրկելը, որպես կանոն, իրականացնում է տարեկան մոնիթորինգային ծրագիր, տարածելով տեղեկատվություն մոնիտորինգի տակ նյութերի մասին ազգային հակադոպինգային գործակալություններին և հրապարակելով նյութերի ցանկը իր կայքում:

Միջազգային մրցումներին մասնակցել ցանկացող մարզիկները պարտավոր են դոպինգի փորձանմուշներ հանձնել: 2009 թվականից նրանք պետք է ՀՀԳ ուղարկեն իրենց գտնվելու վայրի ժամանակացույցը 3 ամիս առաջ, ընդ որում յուրաքանչյուր օրվա համար նշվում է 1 ժամ, երբ մարզիկը հասանելի է փորձանմուշներ հանձնելու համար: Նմուշառումն իրականացնում են միջազգային դոպինգ-սպաները, իսկ վերլուծությունը՝  հավատարմագրված դոպինգ-լաբորատորիաները: Սպաները հավատարմագրվում են ազգային հակադոպինգային կազմակերպությունների կողմից, սակայն աշխատում են նաև այլ երկրներում: Դոպինգ հայտնաբերվելու դեպքում հակադոպինգային կազմակերպությունները պարտավոր չեն ապացուցել խախտման դիտավորյալ բնույթը[1][6]։

Մարզիկի կողմից դոպինգի կիրառման հայտնաբերման դեպքում այդ մասին տեղեկատվությունն ուղարկվում է սպորտային ֆեդերացիաներ, որոնք կիրառում են կարգապահական միջոցներ (ՀՀԳ-ն և ազգային հակադոպինգային գործակալությունները դրա համար լիազորված չեն): Սակայն Օլիմպիական խարտիան և հիմնական միջազգային մարզական ֆեդերացիաների կարգավորող փաստաթղթերը պահանջում են Համաշխարհային հակադոպինգային օրենսգրքի կատարումը. արդյունքում ազգային հակադոպինգային կազմակերպությանը ՀՀԳ-ից համապատասխանության կարգավիճակից զրկելը խոչընդոտ է ստեղծում համապատասխան երկրի համար միջազգային մրցումներին մասնակցելու համար։

WADA-ի բազայի կոտրումը և թերապևտիկ բացառությունների խնդիրըԽմբագրել

2016 թվականի սեպտեմբերին «Fancy Bear» հաքերների խումբը կոտրել էր Wada հակադոպինգային բազան։ Հրապարակված տվյալներից հայտնի է դարձել, որ ԱՄՆ-ի տասնյակ մարզիկներ թույլատրվել են արգելված դեղամիջոցներ օգտագործել բժշկական նկատառումներից ելնելով (թերապևտիկ բացառությունների հիման վրա)[7][8][9]։ Հոկտեմբերին խումբը հայտնել էր, որ 2015 թվականին ավելի քան 200 ամերիկացի մարզիկներ USADA-ի և այլ կազմակերպությունների թույլտվություններ են ունեցել արգելված դեղամիջոցներ ընդունելու համար, ներառյալ Պարալիմպիկ խաղերի մի քանի մեդալակիրները[10]։

WADA-ի պաշտոնական փաստաթղթերը մանրամասնորեն սահմանում են թերապևտիկ բացառությունների տրամադրման կարգը՝ նշելով բուժման համար օգտագործվող հիվանդությունների և արգելված դեղերի մասին[11][12]։ Թերապևտիկ բացառությունները տրվում են ազգային հակադոպինգային կազմակերպությունների կամ միջազգային մարզական ֆեդերացիաների կողմից։

ՆախագահներԽմբագրել

  •   Դիկ Պաունդ (1999-2007)
  •   Ջոն Ֆեյհի (2008-2013)
  •   Քրեյգ Ռիդի (2014-2019)
  •   Վիտոլդ Բանկա (պաշտոնը կստանձնի 2020 թվականի հունվարի 1-ին)

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 1,2 Л. Белоусов, А.Ватлин, А.Стрелков. Олимпийское движение: история и современность. М.: Планета, 2016. Стр.217-219.
  2. Список совета учредителей на сайте ВАДА.
  3. WADA publishes approved 2021 World Anti-Doping Code and International Standards
  4. Всемирный антидопинговый кодекс
  5. Кристиана Денисенко, Пётр Скоробогатый. Бесславный конец олимпизма // Эксперт, №9 (1065), 26 февраля — 04 марта 2018
  6. Doping Control Officer’s Training Tool Kit, 2011.
  7. Сестер Уильямс уличили в применении запрещенных препаратов — Российская газета
  8. This Domain Has Been Seized
  9. ITF подтвердила, что WADA уведомило ее о взломе своей антидопинговой базы | РИА Новости
  10. «U.S. Anti-Doping Agency Staff Emails 2016-10-07»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-10-07-ին։ Վերցված է 2016-10-07 
  11. THERAPEUTIC USE EXEMPTIONS
  12. Asthma (описание процедуры диагностики астмы и препаратов для лечения)

Արտաքին հղումներԽմբագրել