Իսահակ Հարությունյան

հայ հասարակական գործիչ, փիլիսոփա, մանկավարժ

Իսահակ Ղազարի Հարությունյան (1863, Թիֆլիս - դեկտեմբերի 30, 1928, Թիֆլիս), հայ հասարակական գործիչ, փիլիսոփա, մանկավարժ։ Հարությունյանը հայ իրականության մեջ փորձարարական մանկավարժության հիմնադիրներից ու տարածողներից է, մանկավարժական բնույթի հոդվածների, դասավանդման ծրագրերի ու կանոնների, մեթոդական ձեռնարկների հեղինակ։

Իսահակ Հարությունյան
Ծնվել է1863
ԾննդավայրԹիֆլիս, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն
Մահացել էդեկտեմբերի 30, 1928(1928-12-30)[1]
Մահվան վայրԹիֆլիս, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ
Ազգությունհայ
ԿրթությունՆերսիսեան դպրոց (1883)
Մասնագիտությունփիլիսոփա, հասարակական գործիչ, մանկավարժ և գրական քննադատ

ԿենսագրությունԽմբագրել

1883 թվականին ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը։ Սովորել է Այզենախի (Գերմանիա) ուսուցչական սեմինարիայում, Լայպցիգի ու Ենայի համալսարանների փիլիսոփայական ֆակուլտետներում։ 1888 թվականին վերադարձել է Թիֆլիս և դասավանդել Ներսիսյան, Հովնանյան և Գայանյան դպրոցներում։ Մասնակցել է Լայպցիգի հայ ակադեմիական, Կովկասի հայ գրողների, ուսուցիչների, ազգագրական, հրատարակչական, բարեգործական և այլ ընկերությունների և միությունների աշխատանքներին։ Հարությունյանի փիլիսոփայական հայացքները սկզբնական շրջանում ձևավորվել են Վիլհելմ Հումբոլդտի և Վիլհելմ Վունդտի ազդեցությամբ։ Ավելի ուշ իր քննարկած խնդիրները (հոգեկանի էության, հոգեկանի և նյութականի, փորձի և տեսության, զգայականի և բանականի փոխհարաբերություններ և այլն) մեկնաբանել է մատերիալիստորեն։ Հարությունյանը քննել է նաև բարոյադաստիարակչական, գեղագիտական և այլ հարցեր (հումանիզմ, անհատական, ազգագրական ու համամարդկային երջանկություն ևն), ուսումնասիրել նաև հայ և համաշխարհային գրականություն։ Հեղինակել է հայ և համաշխարհային գրականությանը (Գաբրիել Սունդուկյան, Ռեթեոս Պերպերյան, Վրթանես Փափազյան, Գյոթե, Ժան-Ժակ Ռուսո, Անոտոն Չեխով, Մաքսիմ Գորկի) նվիրված բազմաթիվ գրաքննադատական հոդվածներ։ Հայերեն է թարգմանել գեղարվեստական ու գիտական աշխատություններ[2]։ Եղել է հայ իրականության մեջ էքսպերիմենտալ մանկավարժության հիմնադիրներից ու տարածողներից (բայց չի բացարձակացրել էքսպերիմենտի դերը)։ Հեղինակել է նաև մանկավարժական բնույթի հոդվածներ, դասավանդման ծրագրեր ու կանոններ, մեթոդական ձեռնարկներ[3][4]։

Աշխատությունները հրատարակվել են նաև «Լ.», «Լորդ», «Պանդուխտ ռուսահայ», «Ի.Հ.», «Բրիչ», «Գյուղասեր», «Մանկավարժ» ծածկանուններով։

ԱշխատություններԽմբագրել

  • Հայոց գիրը, Թիֆլիս, 1892[5]։
  • Գերմանիայի մանկավարժական բարձրագոյն հաստատութիւնների գործունէութիւնը եւ հայ ուսանողները։ 1893[6]։
  • Համառոտ տրամաբանություն, Տփխիս, 1895։
  • Համառօտ տրամաբանութիւն ։ Ձեռնարկ հայ ուսուցիչների եւ թեմ. դպր. վերջին դաս. աշակերտների համար։ 1895[7]։
  • Աշակերտի յուշատետրը։ Հատուած 1։ 1897[8]։
  • Սանահին, 1898[9]։
  • Զգացմունքների աշխարհ։ (Խ. Աբովեանի երկերի առթիւ)։ 1898[10]։
  • Ծաղկոց, Թիֆլիս, 1901[11]։
  • Տարերք ազգագրութեան։ Մասն I: 1902[12]:
  • 1500 տարի առաջ (404-1904) ։ Հայոց տառերի գիւտը։ 1904[13]։
  • Ձեռնարկ հոգեբանության, Տփխիս, 1911։
  • Իմ օրագիրը, Թիֆլիս, 1911[14]։

ԳրականությունԽմբագրել

  • Շավարշյան, Արշավիր Մեսրոպի։ Մանկավարժ Իսահակ Հարությունյան։ Երևան։ Ա.հ., 1956[15]:
  • Բադալյան, Մելքոն։ Իսահակ Հարությունյանի մանկավարժական հայացքները։ Երևան։ Լույս, 1980[16]։

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. http://am.hayazg.info/index.php?curid=10268
  2. «Կոհա առցանց քարտարան, Հարությունյան, Իսահակ Ղազարի»։ haygirk.nla.am (hy-Armn)։ Վերցված է 2019-05-04 
  3. «AV Production - Իսահակ Հարությունյան»։ avproduction.am։ Վերցված է 2019-05-04 
  4. Հայկական համառոտ հանրագիտարան, 1999։ Հ. 3:
  5. Հարությունյան Իսահակ Ղազարի (1892)։ Հայոց գիրը։ Թիֆլիս: Տպարան Մ. Շարաձէ 
  6. Հարությունյան Իսահակ Ղազարի (1893)։ Գերմանիայի մանկավարժական բարձրագոյն հաստատութիւնների գործունէութիւնը եւ հայ ուսանողները։ Թիֆլիս: Տպարան Մ. Շարաձեի 
  7. Հարությունյան Իսահակ Ղազարի (1895)։ Համառօտ տրամաբանութիւն։ Ձեռնարկ հայ ուսուցիչների եւ թեմ. դպր. վերջին դաս. աշակերտների համար։ Տփխիս: տպ. Մ.Շարաձէի և ընկ. Նիկ 
  8. Հարությունյան Իսահակ Ղազարի (1897)։ Աշակերտի յուշատետրը. Հատուած 1։ Թիֆլիս: տպ. Մնացական Մարտիրոսյանցի 
  9. Հարությունյան Իսահակ Ղազարի (1898)։ Սանահին։ Թիֆլիս: տպ. Մ. Դ. Ռօտինեանցի 
  10. Հարությունյան Իսահակ Ղազարի (1898)։ Զգացմունքների աշխարհ։ Խ. Աբովեանի երկերի առթիւ։ Տփխիս: տպ. Մ. Շարաձէ եւ ընկ 
  11. Հարությունյան Իսահակ Ղազարի (1901)։ Ծաղկոց: Մանկական պարտէզ։ Նոր մատենադարան։ Թիֆլիզ: Տպարան Մ. Շարաձէի եւ ընկ 
  12. Րատցել Ֆ, Հարությունյան Իսահակ Ղազարի (1902)։ Տարերք ազգագրութեան։ Մասն I։ Մարդաբանական գրադարան։ Թիֆլիս: Տպարան Կ. Մարտիրոսեանցի 
  13. Հարությունյան Իսահակ Ղազարի (1904)։ 1500 տարի առաջ (404-1904)։ Հայոց տառերի գիւտը։ Թիֆլիս: Արագատիպ Ա. Քութաթելաձէի 
  14. Հարությունյան Իսահակ Ղազարի (1901)։ Իմ օրագիրը։ Թիֆլիս: տպ. Մ. Շարաձեի 
  15. Շավարշյան Արշավիր Մեսրոպի (1956)։ Մանկավարժ Իսահակ Հարությունյան։ Նյութեր մանկավարժության պատմությունից։ Երևանի պետական հեռակա մանկավարժական ինստիտուտ, Մանավարժական ամբիոն։ Երևան: Ա.հ 
  16. Բադալյան Մելքոն (1980)։ Իսահակ Հարությունյանի մանկավարժական հայացքները։ Մանկավարժական գիտությունների գիտահետազոտական ինստիտուտ։ Երևան: Լույս 
Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է Հայկական համառոտ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։