Էդիսոն Թոմաս Ալվա (անգլ.՝ Thomas Alva Edison, փետրվարի 11, 1847(1847-02-11)[1][2][3][…], Միլան, Օհայո, ԱՄՆ[3] - հոկտեմբերի 18, 1931(1931-10-18)[4][1][2][…], Վեստ Օրենջ, Էսեքս շրջան, Նյու Ջերսի, ԱՄՆ[4][3]), ամերիկացի գործարար և խոշորագույն գյուտարարներից է, արտոնագրել է ավելի քան 1000 գյուտ, այդ թվում՝ էլեկտրական լամպը, ձայնագրիչը, կառուցել է աշխարհի առաջին ջերմաէլեկտրակայանը։

Թոմաս Էդիսոն
Thomas Alva Edison
Դիմանկար
Ծնվել էփետրվարի 11, 1847(1847-02-11)[1][2][3][…]
ԾննդավայրՄիլան, Օհայո, ԱՄՆ[3]
Մահացել էհոկտեմբերի 18, 1931(1931-10-18)[4][1][2][…] (84 տարեկան)
Մահվան վայրՎեստ Օրենջ, Էսեքս շրջան, Նյու Ջերսի, ԱՄՆ[4][3]
ԳերեզմանThomas Edison National Historical Park
ՔաղաքացիությունFlag of the United States (1912-1959).svg ԱՄՆ
ԱզգությունԱմերիկացիներ[3]
Մայրենի լեզուանգլերեն
Կրոնդեիզմ
ԿրթությունՔուփեր Յունիոն (1879)
Մասնագիտությունլուսավորման նկարիչ, ճարտարագետ, գյուտարար, մաթեմատիկոս, ձեռնարկատեր, սցենարիստ, գործարար, կինոռեժիսոր և ֆիզիկոս
ԱշխատավայրՋեներալ էլեկտրիկ և Continental Edison?
ԱմուսինMary Stilwell Edison?[3] և Մինա Միլլեր[3]
Ծնողներհայր՝ Samuel Ogden Edison?[5], մայր՝ Nancy Elliott?[5]
Պարգևներ և
մրցանակներ
Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետ Գրեմիի հոգաբարձուների խորհրդի պարգև Բենջամին Ֆրանկլինի մեդալ Մատեուչի մեդալ Ռամֆորդի մրցանակ Ժողովրդական Լեհաստանի 10-րդ տարեդարձի մեդալ Ջոն Սքոթի շքանշան Նյու Ջերսիի փառքի սրահ Ֆրանկլինի մեդալ ԱՄՆ Կոնգրեսի ոսկե մեդալ Ազգային գյուտարարների փառքի սրահ[6] ԱՄՆ ՌԾՈւ «Վաստակաշատ ծառայության համար» մեդալ Ալբերտի մեդալ Edward Longstreth Medal? «Գրեմմի» մրցանակ տեխնիկական նվաճումների համար Ջոն Ֆրիցի մեդալ honorary doctor of Rutgers University? և Հոլիվուդյան փառքի ծառուղու աստղ
ԱնդամությունՇվեդիայի թագավորական գիտությունների ակադեմիա, Ամերիկական փիլիսոփայական ընկերություն, ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիա, Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիա, ԱՄՆ-ի Գիտությունների ազգային ակադեմիա և Naval Advisory Board of Inventions?
ԵրեխաներՉարլզ Էդիսոն, Թեոդոր Միլլեր Էդիսոն, Թոմաս Ալվա Էդիսոն կր.[3], Մարիոն Էստել Էդիսոն-Օեսեր, Madeleine Edison Sloane? և William Leslie Edison?[3]
Ստորագրություն
Thomas Alva Edison Signature.svg
Thomas Edison Վիքիպահեստում
(անգլերեն) A Day with Thomas Edison (1922)

Կյանքը և գործունեությունըԽմբագրել

10 տարեկանից նա արդեն տնային լաբորատորիայում ինքնուրույն փորձեր էր կատարում։ Բեռնատար վագոնում նա լաբորատորիա սարքավորեց և սկսեց փորձեր անել։ Շուտով Էդիսոնն ստեղծեց Կոնգրեսի քվեների ինքնաշխատ հաշվիչ, որը սակայն ոչ ոքի չհետաքրքրեց։ Երկրորդ գյուտը սակարանում բաժնետոմսերի տատանվող կուրսը հեռավորության վրա հաղորդելու հեռագրական ապարատն էր՝ (հեռագրական ինքնապատասխանիչ)։

1869 թվականին իր հեռագրության գյուտի համար ստացավ դրամական խոշոր պարգև։ Այդ գումարով նա սարքավորեց հետազոտական լաբորատորիա, որն ինքն անվանում էր «գյուտերի ֆաբրիկա»։ Նա սիրում էր կրկնել, որ իր լաբորատորիայից յուրաքանչյուր 10 օրը մեկ դուրս է գալիս ոչ մեծ մի գյուտ, իսկ յուրաքանչյուր 6 ամիսը մեկ՝ խոշոր գյուտ։

Հետաքրքիր փաստեր Թոմաս Էդիսոնի մասինԽմբագրել

Կինն արտասվելով դուրս եկավ բժշկի սենյակից՝ գրկած իր մռայլ փոքրիկին։ Բժշկի ախտորոշումը ցնցել էր նրան։ – Ցավում եմ, – ասաց բժիշկը՝ զննելով և մի քանի հարց տալով երեխային, – բայց Ձեր որդին մտավոր թերզարգացած է։ – Խորհուրդ կտամ նրան ընդհանրապես դպրոց չտանել։ Մայրն ամեն դեպքում երեխային դպրոց տարավ։ Սակայն դա շատ կարճ տևեց։ Մեկ ամիս անց ուսուցչուհին եկավ ծնողների մոտ և պատմեց. – Նա այնքան հիմար է, որ նրա ուսումը շարունակելն ուղղակի անիմաստ է։ Հետագայում տղան կրթությունը շարունակեց տանը։ Նա Թոմաս Ալվա Էդիսոնն էր։

Էդիսոնի բարեկամները երկար ժամանակ զարմանում էին, թե ինչու է նրա դռնակն այդպես ծանր բացվում։ Վերջապես նրանցից մեկը հարցրեց. – Դու այնպիսի հանճար ես, որ կարող ես ամենալավ դուռը սարքել։ – Ինձ թվում է, – պատասխանեց Էդիսոնը,- որ դռնակն իրոք հանճարեղ է պատրաստված։ Այն պոմպով միացված է ներքին ջրացանցին։ Այնպես որ, ամեն անգամ, երբ դուք այն բացում եք, մոտ քսան լիտր ջուր եք լցնում ցիստեռնը։

– Ես հրաշալի գաղափար ունեմ, – ասաց մի երիտասարդ Էդիսոնին։ – Ուզում եմ հնարել ունիվերսալ լուծիչ. հեղուկ, որն ամեն ինչ կլուծի իր մեջ։ Բայց գումար չունեմ, որ իրականացնեմ այս գաղափարը։ – Ունիվերսալ լուծի՞չ, – զարմացավ Էդիսոնը, – Հետաքրքիր է, իսկ ինչի՞ մեջ եք պատրաստվում այն պահել։

Մի անգամ կինը հիշեցնում է Էդիսոնին, որ նա պետք է գնա ինչ-որ տեղ՝ հանգստանալու։ – Որտե՞ղ, – հարցնում է նա։ – Ինքդ ընտրիր, ինչ-որ հարմար տեղ։ – Ես արդեն ընտրել եմ, – ասաց Էդիսոնը, – վաղն էլ հենց կգնամ։ Հաջորդ առավոտյան կինը գտնում է նրան իր լաբորատորիայում։

Կարևոր գյուտերըԽմբագրել

 
Էդիսոնն իր ստեղծած ձայնագրիչի հետ։

ՁայնագրիչԽմբագրել

Թոմաս Էդիսոնի ամենահայտնի գյուտերից մեկը դարձավ աշխարհում առաջին՝ ձայնի գրանցման և վերարտադրման սարքը՝ ձայնագրիչը (ֆոնոգրաֆ), որը նա ստեղծեց 1877։ Նրա այդ գյուտին է պարտական հետագա ողջ տեսաբանությունը, որն ընդգրկում է սկավառակային ձայնա-տեսագրությունը, կինոն և հեռուստատեսությունը։

Շիկացման էլեկտրական լամպԽմբագրել

 
Թոմաս Էդիսոնի առաջին հաջողված շիկացման լամպի մոդելը։ 1879 թ., Դեկտեմբեր

Էդիսոնը մեծ եռանդով զբաղվում էր էլեկտրական լամպի կատարելագործմամբ։ Նա ստեղծեց արտամղած օդով անոթում զոդված շիկացման թելիկով լամպ, որը ժամանակակից լամպի նախատիպն է։ Դրան հաջորդեց հսկայական հեղափոխությունը, երբ նա գտավ, որ լամպի թելիկի համար ամենահարմար նյութը վոլֆրամն է։

Շարունակելով փորձերը՝ Էդիսոնը հայտնաբերեց, որ հոսանքը կարող է հոսել նաև լամպի անօդ տարածությունում։ Այդ երևույթը տեղի է ունենում լամպի շիկացած թելիկից անջատվող էլեկտրոնների շնորհիվ, և ստացավ «Ռիչարդսոն‐Էդիսոնի երևույթ» անվանումը։

ՋերմաէլեկտրակայանԽմբագրել

1882 թ. Էդիսոնը կառուցեց աշխարհում առաջին ջերմաէլեկտրակայանը։ Նա մշակեց մի շարք տարբեր փոխանցման և չափիչ սարքերի սխեմաներ, նախագծեց հզոր գեներատորներ։

Հեռախոսային հաղորդիչԽմբագրել

Առաջին գործող հեռախոսափողն Էդիսոնն ստեղծել է «Ուեսթերն Յունիոն» ընկերության պատվերով։ Ձայնի ուժեղացման համար նա հեռախոսի մեջ տեղադրեց ինդուկցիոն կոճ։ Իր այդ գյուտի համար ընկերությունն Էդիսոնին վճարեց 100 հազար դոլլար։ Նա բազմաթիվ գյուտեր է կատարել նաև կինոտեխնիկայի, քիմիայի, ռազմական տեխնիկայի և այլ բնագավառներում։ Հենց Էդիսոնն է առաջարկել հեռախոսային խոսակցությունը սկսել «Ալո» խոսքով։

Ուշագրավ փաստերԽմբագրել

  • Էդիսոնի ստեղծած առաջին շիկացման էլեկտրական լամպը անխափան աշխատել է գինու պահեստամասերից մեկում 1890 թվականից մինչև 1926 թվական։
  • Թոմաս Էդիսոնը իր երկրորդ կնոջը սովորեցրել էր մորզեյի այբուբենը, որպեսզի կինը իր ծնողների ներկայությամբ կարողանա աննկատ ձեռքին թխկթխկացնելով ինչ-որ բան հաղորդել։

Աստղագիտության մեջԽմբագրել

ԳրականությունԽմբագրել

  • Белькинд Л. Д. Томас Альва Эдисон, 1847-1931. — Научно-биографическая серия. — М.: Наука, 1964. — 325 с.
  • Надеждин Н. Я. Томас Эдисон: "Человек изобретающий". — Неформальные биографии. — Майор, 2010. — 191 с. — ISBN 9785985511109
  • Уилсон М. Американские учёные и изобретатели / Пер. с англ. В. Рамзеса; под ред. Н. Тренёвой. — М.: Знание, 1975. — С. 53-64. — 136 с. — 100 000 экз.

ԱղբյուրներԽմբագրել

  • Դպրոցական մեծ հանրագիտարան։ Գիրք 1, հատոր 1։ Երևան 2009, էջ 287

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Internet Speculative Fiction Database — 1995.
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 https://www.biography.com/people/thomas-edison-9284349
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Цверава Г. К. Эдисон Томас Алва // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1978. — Т. 29 : Чаган — Экс-ле-Бен. — С. 566—567.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Pas L. v. Genealogics — 2003. — ed. size: 683713
  6. https://www.invent.org/inductees/thomas-alva-edison

Արտաքին հղումներԽմբագրել

Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են
Թոմաս Էդիսոն հոդվածին
Վիքիդարանում կան նյութեր այս թեմայով՝
Թոմաս Էդիսոն
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 7