Թոգարմա (նաև՝ Թեգարամա, Գուրենա, Թեգ Արամա, Թեգարամմա, Թիլ Գարիմմի, Թիլ Գարիմմու, Տեգարամա, Տեգարամմա, Տեգարմա, Տիգարամա, Թորգոմի տուն), քաղաք և երկրամաս Հնագույն Հայաստանում[1][2], Վերին Եփրատ գետի հովտում, նրա աջ կողմում[2]։

Թոգարմա
մ.թ.ա. 20-րդ դար - մ.թ.ա. 1345 Խեթական թագավորություն 
Քարտեզ

Hayasa.tif

Ընդհանուր տեղեկանք
Մայրաքաղաք Թոգարմա

ՍտուգաբանությունԽմբագրել

Թոգարմա անունը կազմված է «թոգ», որը նշանակում է ազգ, ցեղ, տուն, և «արմա» (արմեն ցեղի անունից) մասերից[1]։ Թորգոմ անձնանունը ծագում է եբրայերեն Thorgama ձևից, որի ճիշտ ընթերցումն է համարվում Togarma-ն։ Ըստ դրա` հունարեն տառադարձվել է՝ θοργaµá, θεργaµá, θοργoµá. իսկ հայերեն` Թորգոմա, որից էլ առաջացել է Թորգոմ[3] անձնանունը[2]։ Որոշ հետազոտողներ կարծում են, որ ասուրա-բաբելական աղբյուրների Թիլ Գարիմմու տեղանունը ոչ մի կապ չունի Թոգարմա, Թորգամա անվանաձևերի հետ, համարելով դրանք լեզվական առումով տարբեր անվանաձևեր[2]։

ՏեղադրությունԽմբագրել

Մի շարք մասնագետներ, ելնելով խեթական արձանագրությունների հիշակատություններից, Թոգարման տեղադրում են Վերին Եփրատ գետի հովտում, աջ կողմում[2][4][5]՝ հետագայի Փոքր Հայքի Երկրորդ Հայք պրովինցիայում[1]։ Թոգարմա քաղաքը նույնացվում է այժմյան Մալաթիա քաղաքից հյուսիս-արևմուտք գտնվող Գյուրուն գյուղի հետ[1]։ Բոլոր մասնագետները «համաձայն են Թեգարամման Մելիտենեի արևմտուտքում տեղադրելու և Գաուրաինայի (ար-դի Գորունի) հետ նույնացնելու հարցում»[6], սակայն, ըստ նոր ուսումնասիրությունների՝ «Թեգարաման գտնվել է մալաթիայից անմիջապես հյուսիս՝ Եփրատի աջ ափին»[7][8]։

ՊատմությունԽմբագրել

Թեգարամա քաղաքը առաջին անգամ հիշատակվում է Աշշուրի «կապադովկիական աղյուսակներում» (մ․թ․ա․ 20-18-րդ դարեր), իսկ մ․թ․ա․ 16-րդ դարից սկսած՝ խեթական աղբյուրներում[9]։ Թեգարամա երկիրը նույնացվում է Աստվածաշնչյան Թոգարմայի[1] հետ (հայերեն թարգմանության մեջ՝ «Տուն Թորգոմայ»), որը հիշատակվում է մ․թ․ա․ 593 թվականով[2]։

Հայկական աղբյուրներում Թոգարման հիշատակվում է «Թորգոմի տուն» տարբերակով և ըստ հայ պատմական ավանդության, «Թորգոմի տուն»-ը համարվում է Հայաստանի հոմանիշ[1], իսկ հայերը անվանվում են «Թորգոմեան», «Թորգոմածին»[10][3][2]։

Խեթական Մուրսիլիս Բ (մ․թ․ա․ 1345-1320) թագավորի տարեգրության մեջ հիշատակվում է Թեգարաման, որը գրառված է նրա գահակալության իններորդ տարում տեղի ունեցած ռազմական գործողությունների համատեքստում։ Ըստ ժամանակագրության՝ հայասացիներն ավերում են Իշտիտինա մարզը և պաշարում Կանաուվարա քաղաքը։ Մուրսիլիսի հրամանով Վերին երկրում բանակ դրած խեթական զորքերը օգնության են հասնում պաշարված քաղաքին և պարտության մատնում հակառակորդին։ Այդ ընթացքում Մուրսիլիս Բ-ն, որը գտնվում էր Կիզզուվանտա երկրում, մեկնում է Կարքեմիշ։ Ապա վերադառնում է Կիզզուվանտա՝ կանգ առնելով Թեգարամայում։ Խեթական բանակի հրամանատար Նուվանզան իր զորքերով նույնպես ժամանում է Թեգարամա։ Բայց դեպի Հայասա արշավանքը հետաձգվում է։ Մուրսիլիս Բ-ն իր զորքերով մեկնում է Խարրանա[2]։

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Հակոբյան Թ. Խ., Մելիք-Բախշյան Ստ. Տ., Բարսեղյան Հ. Խ., Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 2 [Դ-Կ] (խմբ. Մանուկյան Լ. Գ.), Երևան, «Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն», 1986, էջ 462 — 992 էջ։
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 «Թեգարամա (Թոգարմա) քաղաքի տեղեորոշման հարցի շուրջ», Ա․Հ․ Ղարագյոզյան
  3. 3,0 3,1 «Հայոց անձնանունների բառարան», Հրաչյա Աճառյան, Երևան, 1942, Հատոր 2, Ցուցակ 1, Էջ 343․
  4. «Հայաստանի պատմություն», Նիկողայոս Ադոնց, Երևան, 1972, էջ 48․
  5. «Государство Митанни», Аветисян Г. М, Е., 1984, с. 59-60․
  6. «Հայաստանի պատմություն», Նիկողայոս Ադոնց, Երևան, 1972, էջ 42․
  7. «Հայաստանը մ.թ.ա. XV-VII դարերում (Հայոց հին պատմություն)», Վ․Խաչատրյան, Երևան, 1998, էջ 54․
  8. «Հայ ժողովրդի պատմության քրեստոմատիա», հատոր 1, Երևան, 2007, էջ 80․
  9. «Տուն Թորգոմա», Ա․ Քոսյան, Երևան, 1998, էջ 7, ծան․ 9․
  10. «Հայ Ժողովրդի պատմություն», Երևան, 1971, հատոր 1, էջ 195-196․