Դանիել Ա Սուրմառեցի

Ամենայն Հայոց կաթողիկոս է ընտրվել 1801-ին, սակայն գահակալել է 1807-ից։

Ծն. թ. անհտ., գ. Սուրմելի (Երևանի խանության Սուրմալուի մահալ)։ Մահացել է 18օ8–ի հոկտեմբերի 9–ին Երևանում, աճյունն ամփոփվել է Ս. էջմիածնի Մայր Տաճարի զանգակատան մոտ։

Ուսումնառությունն ստացել է Ս. էջմիածնի ժառանգավորաց դպրոցում։ Վարչական կարևոր պաշտոններ է զբաղեցրել Մայր Աթոռում։ 1796-ին Ղուկաս Ա Կարնեցի կաթողիկոսի կողմից նվիրակ է ուղարկվել Զմյուռնիա և Ռումելի։ Ռումելիի Հայոց հոգևոր առաջնորդ (1797-1799), Կ. Պոլսի Հայոց պատրիարք (1799– 1800)։ Նշանակալից ջանքեր է թափել Կ. Պոլսի պատրիարքական աթոռի դերը բարձրացնելու ուղղությամբ։ Հատկանշական է, որ կարողացել է թուրքական իշխանություն ներից արտոնություն ստանալ Ղա- լաթիայի՝ տարիներ ի վեր հրկիզյալ եկեղեցին վերականգնելու (1799)։ ժամանակակիցը նրան բնութագրում է որպես «այր խոհեմազարդ եւ գովելի վարուք, միանգամայն եւ շքեղ կերպարանօք»։ Ղուկաս Ա Կարնեցու մահից հետո առաջադրվել է կաթողիկոսության թեկնածու, սակայն ռուսաց կառավարության միջամտությամբ կաթողիկոս է ընտրվել Հոփ սեփ արքեպ. Արղության-Երկայնաբազուկը։ Հովսեփ արքեպ. Արղությանի մահից հետո երկրորդ անգամ առաջադրվել և ընտրվել է Ամենայն Հայոց կաթողիկոս (16 մարտի, 1801)։ Սակայն Կ. Պոլսից մինչև Ս. էջմիածին հասնելը, հակառակ Մայր Աթոռի միաբանության կամքի, ռուսական կառավարության աջակցությամբ կաթողիկոսական աթոռը գրավել է Դավիթ եպիսկոպոս էնեգեթցին (28 ապրիլի, 1801)։ Դանիել Ա Սուրմառեցու կողմնակիցներն էլ 1802-ի մայիսի 25-ին Բագրևանդի Ս. Հովհաննես եկեղեցում Աղթամարի Կարապետ կաթողիկոսի և 15 եպիսկոպոսների կողմից նրան օծել են Ամենայն Հայոց կաթողիկոս։ Կաթողիկոսական գահի համար բուռն պայքար է սկսվել թեկնածուների միջև, որ պատմության մեջ հայտնի է «Դավիթ-Դանիելյան կռիվ» անունով։ Դավիթ Ա էնեգեթցի կաթողիկոսը կարողացել է 1802-ի նոյեմբերին Դանիել Ա Սուրմառեցուն բռնությամբ դուրս բերել Բայազետից և տեղափոխել էջմիածին, որտեղ վերջինս կալանավորվել է, ապա՝ պարսից Ֆաթհ Ալի շահի հրամանով աքսորվել Մարաղա (1804-1807)։ Քաղաքական իրադրության կտրուկ փոփոխության հետևանքով ռուսական կառավարությունը շուտով սկսել է աջակցել Դանիել Ա Սուրմառեցուն։ «Դավիթ– Դանիելյան կռիվն» ավարտվել է նրանով, որ պարսկական կառավարությունը 1807-ին Դանիել Ա Սուրմառեցուն հետ է կանչել աքսորից և ստիպել Դավիթ Ա էնեգեթցուն հրաժարվել կաթողիկոսական աթոռից։ Դանիել Ա Սուրմառեցին կաթողիկոսական գահ է բարձրացել 1807-ի մայիսի 14-ին։

Որպես կաթողիկոս Դանիել Ա Սուրմառեցին չի հասցրել քիչ թե շատ նշանակալից գործունեություն ծավալել։ 1808–ին հիմնել է Ս. էջմիածնի բարձրագույն խորհրդարանը՝ Սինոդը, որը սահմանափակել է կաթողիկոսի իշխանությունը և կոլեգիալության սկզբունք մտցրել եկեղեցու կառավարման գործում։ 1808-ի սեպտեմբերի ռուսական զորքերի երևանյան երկրորդ արշավանքի ժամանակ Երևանի Հյուսեին ղուլիխանը Դանիել Ա Սուրմառեցուն տեղափոխել է իր մոտ։ Այստեղ էլ՝ խանի պալատում, 1808–ի հոկտեմբերի 9–ին Դանիել Ա Սուրմառեցին կնքել է իր մահկանացուն։

Կաթողիկոսական գահին Դանիել Ա Սուրմառեցուն հաջորդել է Եփրեմ Ա Ձորագեղցին

Կաթողիկոս ընտրվելըԽմբագրել

1799-1800 թվականներին եղել է Կոստանդնուպոլսի հայոց պատրիարք։ Ընտրվել է կաթողիկոս, սակայն մինչև Էջմիածին հասնելը կաթողիկոսական գահը գրավել է Դավիթ Ե Էնեգեթցին։ Դանիել Ա Սուրմառեցու կողմնակիցները ստիպված նրան կաթողիկոս են օծել Բագրևանդի Երեք խորան եկեղեցում։ Այդպես ծնունդ Է առաել Դավիթ-Դանիելյան վեճը՝ երկու կաթողիկոսների պայքարը Էջմիածնի գահի համար։ 1802 թվականին Դանիել Ա Սուրմառեցին բռնությամբ Բայազետից տարվեց Էջմիածին և կալանավորվեց, իսկ 1805 թվականին շահի հրամանով, աքսորվեց Մարաղա։ 1807 թվականին քաղաքական նոր պարագաներում շահը գահընկեց արեց Դավիթ Ե Էնեգեթցուն և գահ բարձրացրեց Դանիել Ա Սուրմառեցուն։

ԳործունեությունԽմբագրել

Դանիել Ա Սուրմառեցու կարևոր միջոցառումներից էր Էջմիածնի բարձրագույն խորհրդարանի՝ սինոդի հիմնադրումը 1808 թվականին, որը սահմանափակում էր կաթողիկոսի իշխանությունը, կոլեգիալության սկզբունք մտցնում եկեղեցու կառավարման մեջ[1]։

Կաթողիկոսական գահին Դանիել Ա Սուրմառեցուն հաջորդել է Եփրեմ Ա Ձորագեղցին։

ՀղումներԽմբագրել

  1. Հայկական Սովետական Հանրագիտարան


Նախորդող՝
Դավիթ Ե Էնեգեթցի
Կաթողիկոս
1801–1808
Հաջորդող՝
Եփրեմ Ա Ձորագեղցի
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 282