Բացել գլխավոր ցանկը
Ֆրից Պերլզ, Գեշտալտ թերապիայի հիմնադիրը

Գեշտալտ թերապիա (գերմ.՝ Gestalt, այստեղ «ամբողջական պատկերացում»), հոգեբանության հումանիտար ուղղություն՝ հիմնված փորձարարաֆենոմենոլոգիական և էքզիստենցիալիստական մոտեցումների վրա[1][2]: Առաջացել է 1950-ական թվականներին և ստացել է մեծ տարածում սկսած 1960-ական թվականներից: Ի տարբերություն հոգեվերլուծության, գեշտալտ-թերապիան չի մեկնաբանում հիվանդի անգիտակցականը, այլ օգնում է զարգացնել ինքնագիտակցումը, և խաղում է ոչ թե պասիվ կողմնակի դիտորդի դեր, ինչպես հոգեվերլուծողը, այլ ակտիվ մասնակից է, ով փոխազդում է հիվանդի հետ ինչպես անհատականությունը անհատակնությունը անհատականության հետ[1]:

Գեշտալտ թերապիան գեշտալտ հոգեբանության կիրառական մասը չէ, սակայն այնտեղ կան վերջինիս որոշ գաղափարներ:

Բովանդակություն

Հիմնական հայեցակարգը և թերապիայի գործընթացԽմբագրել

Գեշտալտ թերապիայի հիմնական մոտեցումն անվանվում է փորձարարաերևույթային: Այդ թերապիայի ընթացքում հիվանդին առաջարկվում է փորձեր դնել և դիտել փորձի ընթացքում առաջացած երևույթները[1]:

Որպես փորձ հիվանդին կարող է առաջարկվել պատմել որևէ դեպք իր կյանքից, իր որևէ խնդրի մասին, ուղղակի խոսել որևէ պատահական թեմայի շուրջ կամ պատկերացնել և նկարագրել որևէ հիպոտեթիկ իրավիճակ[2]: Որպես փորձ հաճախ կիրառվում է մոնոդրաման (անվանվում է նաև «դատարկ աթոռի մեթոդ»). հիվանդին առաջարկվում է պատկերացնել, որ դատարկ աթոռին նրա կողքին նստած է նրա համար կարևոր ինչ-որ մեկը (կամ հենց ինքը): Հիվանդը սկսում է բաձրաձայն խոսել նրա (կամ ինքն իր) հետ: Թերապևտը կարող է միջամտել փորձին՝ ուղղորդել հիվանդին, հարցեր տալ, ուշադրությունը հրավիրել որևէ բանի վրա: Փորձի տևողությունը նախապես չի որոշվում: Սկզբում թերապևտը հիվանդին հրահանգում է ուշադիր հետևել ինքն իրեն փորձի ընթացքում և ֆիքսել երևույթները[1]:

Որպես ֆենոմեն կամ երևույթ կարող են լինել էմոցիաները, ձայնի փոփոխությունները (տոնի բարձրացումը կամ իջեցումը, ձայնի դողալը), միմիկան, դիրքը, ժեստերը, ռեակցիայի ժամանակը, մարմնում տարբեր զգացողությունների առաջացումը (լարվածություն, ջերմություն, սառնությունը) և այլն: Դա գեշտալտ-թերապիայի կարևորագույն սկզբունքն է՝ «այստեղ և այժմ» սկզբունքը, ըստ որի ուսումնասիրվում է տվյալ պահին եղած զգացմունքները և մտքերը (ընդգրկում է նաև զգացումները և մտքերը անցյալ դեպքերի մասին[1]:

Սովորելով ֆիքսել ինքն իր մեջ երևույթները, հիվանդը զարգացնում է իր գիտակցումը, որը գեշտալտ թերապիայի գլխավոր հասկացությունն է: Թերապիայի հաջողությունը կախված է այդ ունակության զարգացման հաջողությունից և այդ հատկությունը հիվանդը պետք է կարողանա կիրառել իրական կյանքում թերապիայի սեանսների ավարտից հետո[2]:

Փորձի ավարտից հետո, երևույթները քննարկվում են թերապևտի հետ: Քննարկման ընթացքում խոսվում է հիվանդի պահանջմունքների և սպասելիքների մասին, քննարկվում է, թե ինչպես են իրար հարաբերվում պահանջմունքները և սպասելիքները, ինչ է տեղի ունենում իրականում, ինչպիսին են այլ մարդկանց պահանջները հիվանդից, ինչպես են իրար հարաբերվում հիվանդի և այլ մարդկանց սպասելիքները:

Թերապևտը նշում է այն երևույթները, որոնք հիվանդի կողմից բաց են թողնվել, ինչի վրա պետք է ուշադրություն դարձնել գիտակցման լավացման համար տարվող հետագա փորձերի ժամանակ[1]: Ըստ հումանիտար մոտեցման կանոնների՝ գեշտալտ թերապիայում, թերապևտը վերլուծում է երևույթները հիվանդի հետ հավասար պայմաններում, նա չի պնդում և վստահում է հիվանդի մտածողությանը, բայց միևնույն ժամանակ թերապևտը ամբողջությամբ ներգրավվում է քննարկման մեջ, բացահայտբելով որպես անհատականություն, տալով անհրաժեշտ գնահատականներ, պատմելով սեփական փորձի և կյանքի դրվագների մասին: Այդ իսկ պատճառով թերապևտի անհատական հատկանիշները գեշտալտ թերապիայում ունեն մեծ նշանակություն, ավելի շատ քան հոգեվերլուծությունում և վարագծային հոգեբանությունում: Թերապևտի և հիվանդի միջև պետք է երկխոսություն հաստատվի, որը գեշտալտ թերապիայի ևս մեկ կարևոր հասկացություններից է[1]:

Գեշտալտ թերապիայի նպատակն է հիվանդի անհատականության ամբողջական կերպարի ստեղծումն է և ամրապնդումը: Գիտակցման և սեփական անձի վերլուծության միջոցով հիվանդը պետք է բացահայտի իր անհատականության այն մասերը, որը նա մերժում է. անընդունելի, մերժվող էմոցիաները, պհանջմունքները, բնավորության գծերը, մտքերը: Այնուհետև նա պետք է դրանք ընդունի և այդպիսով վրականգնի իր անհատականության ամբողջականությունը[1]: Մեծ ուշադրություն է դարձվում նաև անհատականության անկախության զարգացման վրա՝ կարողությանը գործել սեփական երազանքների և պահանջմուննքների համաձայն, այլ ոչ թե այլ մարդկանց պահանջմունքների:

ՊատմությունԽմբագրել

Գեշտալտ թերապիայի հիմնական գաղափարները մշակվել են 1940-1950-ական թվականներին Ֆրեդերիկ (Ֆրից) Պերլզի, նրա կնոջ՝ Լաուրա Պերլզի և Պոլ Գուդմենի կողմից: Ֆրից Պերլզը հոգեվերլուծաբան էր և ֆրեյդիստ, սակայն նա վերանայել էր իր հայացքները հոգեվերլուծության մասին, և գեշտալտ թերապիայի առաջին գաղափարները դւիտարկվում են որպես հոգեվերլուծության ռեվիզիա[1]: Սակայն հետագայում նրա գաղափաները բուռն զարգացում ապրեցին և վերածվեցին հոգեթերապիայի անկախ համակարգի, որն էլ ներառում էր գեշտալտ հոգեբանություն, էքսզիսենցիալ հոգեբանություն, հոգեդրամա և 1940-ականներին տարածված այլ գաղափարներ:

Պոլ Գուդմանի (անգլ.՝ Paul Goodman) և Ռալֆ Հեֆերլինի (անգլ.՝ Ralph Hefferline) հետ համատեղ 1951 թվականին Պերլզը գրում է «Գեշտալտ թերապիա՝ մարդկային անհատականության գրգիռները և աճը» (անգլ.՝ Gestalt Therapy: Excitement and Growth in the Human Personality) աշխատությունը: 1952 թվականին Պերլզը տեղափոխվում է Նյու Յորք և «Յոթնյակի» հետ միասին (բացի նրանից «Յոթնյակի» մեջ էին մտնում Լաուրա Պարլզը, Իզիդոր Ֆրոմը, Պոլ Գուդմանը, Էլիոթ Շապիրոն, Ռիչարդ Կիցլերը և Պոլ Վեյսը) հիմնադրում է Նյու Յորքի Գեշտալտի ինստիտուտը, որի գլխավոր գրասենյակը սկզբնական շրջանում գտնվում էր Պերլզերի բնակարանում: Գեշտալտ թերապիայի գաղափարները արագորեն տարածվում են: 1954 թվականին ստեղծվում է գեշտալտ թերապիայի Քլիվլենդյան ինստիտուտը, իսկ 1950-ականների վերջին գեշտալտ թերապիայի խմբեր կազմակերպվում են Ամերկայով մեկ: 1960-ական թվականներին գեշտալտ թերապիան տարածվում է նաև Եվրոպայում:

Վաղ շրջանների հետ համեմատած գեշտալտ թերապիան ի զարգացման ընթացքում ենթարկվել է երկու կարևոր փոփոխությունների: Առաջինը՝ ավելի հազվադեպ դարձան խմբային թերապիաները, որոնք Ֆրից Պերլզն էր անցկացնում, իսկ որոշ ժամանակ, ընդհանրապես հրաժարվել էր անհատական սեանսներից՝ համարելով դա հնացած մեթոդ: Երկրորդ՝ հիվանդի նկատմամբ վերաբերմունքը ավելի համբերատար և կարեկցական բնույթ ստացավ: Հիվանդի հետ կոնֆլիկտի մեջ մտնելը, որը ինքը Պերլզը հաճախ էր անում, համարվեց անցանկալի թեև գեշտալտի շրջանակներում ույլատրվում է[1]:

ՏեսությունԽմբագրել

Գեշտալտ թերապիայի ստեղծողները հոգեթերապիայի այս ուղղությունը համարում էին կիրառական բնույթ ունեցող. այն ենթակա չէր տեսական ուսումնասիրության: Սակայն ժամանակի ընթացքում տեղեկությունների ծավալը և գեշտալտ թերապիայի փորձի իմաստավորման համար պետք էր տեսական համակարգում և վերլուծություն: Սրանով առաջինը զբաղվել է Պոլ Գուդմանը: Սկզբնապես գեշտալտը համարվում էր այդ ժամանակներում տարածված երեք ուղղություններից մեկը՝ Բինսվանգերի էքզիստենցիալ վերլուծության և Ֆրանկլի լոգոթերապիայի հետ միասին:

Ըստ գեշտալտ թերապիայի՝ անհատականությունը անընդհատ զարգանում է՝ փոխազդելով շրջակա միջավայրի և ինքն իր հետ: Այս պրոցեսում առանձնացվում են երեք կարևոր գործառույթներ

  • ID՝ բոլոր մարմնական, աֆեկտային և էմոցիոնալ գործընթացների ամբողջություն
  • Personality ՝ մնեզիսի գործընթացների ամբողջությունը
  • Ego՝ ընտրության, որոշումների կայացման գործառույթը Ըստ Սերժ Գինգերի, այն ինչը մարդու հետ կատարվում է, տեղի է ունենում կոնտակտ-սահմանին: Կոնտակտ-սահմանը ապահովում է մարդու մեկուսացումը միջավայրից, բայց և միևնույն ժամանակ ապահովում է մարդու փոխազդեցությունը միջավայրի հետ:
Գեշտալտ-թերապիայի մոտեցումը դիմադրությանը, արմատապես տարբերվում է վերլուծական ուղղությունների մոտեցումից: Գեշտալտը դիմադրությունը դիտարկում է, որպես օրգանիզմի միջավայրի հետ փոխազդեցության միջոց, որը երբևէ ունեցել է բարձր արդյունավետություն, բայց տվյալ պահին կամ անտեղի է դարձել, կամ հիվանդի համար ամենահասու ձևն է փոխազդեցության: Հիվանդի դիմադրությունը, որը դրսևորվում է թերապևտի հետ փոխազդեցության ժամանակ, օգտագործվում է որպես հիվանդի կողմից չգիտակցված պահանջմունքների արդյունավետ փնտրման հիմք:
Գեշտատ թերապիայի ֆունկցիաներից է նաև, օգնել հիվանդին գիտակցել իր իրական պահանջմունքները:
Ֆ. Պերլզը մշակել է գեշտալտ թերապիան՝ հիմնվելով հոգեվերլուծության, էքզիստենցիալիզմի, ֆենոմենալոգիայի, արևելյան փիլիսոփայության, դաշտի տեսության և գեշտալտ հոգեբանության վրա:
Սակայն ըստ Կլաուդիո Նարանխոյի գեշտալտ թերապիան այլ սկզբնաղբյուրներ և ֆորմաներ էլ ունի: Գեշտալտ թերապիայի ավանդական փիլիսոփայության հիմնական ասպեկտներն են ակտուալության, գիտակցվածության և պատասխանատվության ասպեկտներն են: Ավանդական գեշտալտ թերապիայի նպատակը և միջոցը՝ «գիտակից գիտակցումն» է (Ջ. Մ. Ռոբին, Էնրայտ, Ֆ. Պերլզ, Ս. Գինգեր/Ջենջեր): Հիվանդը վերապրում է իրադարձությունը տվյալ տեղում և պահին գիտակցության ներկայությամբ: Նարանխոն առանձնացնում է ակտուալությունը: Նրա թերապիայի հիմնական տեխնիկաներից է ՝ ներկայի վրա կենտրոնացումը, այստեղ և այժմ, որն էլ Նարանխոյի գեշտալը թերապիայի հիմքն է կազմում: Նարանխոն ներմուծում է նոր տերմին՝ պրեզենտիֆիկացիա.

« Ինչպես երազանքների և ֆանտազիաների դեպքում, այնպես և անցյալի հանդեպ գեշտալտ թերապիան ունի իր մոտեցումը, որը ես առաջարկել եմ անվանել պրեզենտիֆիկացիա(անցյալի ընկալումը ներկայի տեսանկյունից): Խաղի միջոցով հաճախորդը նորից վերապրում է այն իրադրությունը, որը հետևում էր նրան, և կառավարվում է դրանով այնպես, կարծես դա տեղի է ունենում ներկայում »:

Պետք է նշել նաև, որ Նարանխոյի մոտեցումները ոչ բոլոր գեշտալտ թերապիայի դպրոցների կողմից է ընդունվում:

Գեշտալտ աղոթքԽմբագրել

1969 թվականին Ֆրից Պերլզը իր Gestalt Therapy Verbatim գրքում հրատարակում է «գեշտալտ աղոթքը» (անգլ.՝ Gestalt prayer), որը 56 անգլերեն բառերից կազմված կարճ տեքստ է, որը ԱՄՆ-ում, այնուհետև նաև ամբողջ աշխարհում մեծ ճանաչում ստացավ և առաջ բերեց բուռն ռեակցիա, մեծ թվով քննադատական արձագանքներ, վերամշակումներ և նմանակումներ[3]: «Աղոթքը» արտահայտում է գեշտալտ թերապիայի համար կարևոր անհատականության ազատության կոնցեպցիան և առաջարկում է մոդել նմանատիպ անկախ մարդկանց հարաբերման համար: Ըստ Ֆրից Պերլզի կենսագիրներ՝ Ջ. Գեյսի և Մ. Շեփարդի՝ [4][5] այդ տեքստը նաև Պերլզի անձնական կրեդոն է, որը երբեք չի ձգտել արդարացնել որևէ մեկի սպասելքները, միշտ արել է այն ինչն անհրածեշտ է համարել, և համարում էր, որ երկու ազատ մարդկանց միջև հարաբերությունները կարող են լինել միայն սահմանափակ և ժամանակավոր[3]: Այդ մտքի համար նա շատ է քննադատվել, սակայն «գեշտալտ աղոթքը» մեծ ազդեցություն է ունեցել 70-ականնների մշակույթի վրա:

Աղոթքի տեքստը.

  Ես անում եմ իմ գործը, իսկ դու անում ես քոնը:

Ես այս աշխարհում նրա համար չեմ, որ արդարացնեմ քո սպասելիքները,

Եվ դու նույնպես նրա համար չես, որ արդարացնես իմ սպասլիքները:

Դու դու ես, իսկ ես՝ ես,

Եվ եթե այնպես է ստացվել, որ մենք հանդիպենք, ապա դա հիանալի է:

Իսկ եթե ոչ, ապա ամենն այստեղ անզոր է:

- — Ֆրից Պերլզ, "Gestalt Therapy Verbatim", 1969 г.)
 


-

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 1,9 Gestalt Therapy
  2. 2,0 2,1 2,2 Gestalt Therapy: An Introduction by Gary Yontef, Ph.D.
  3. 3,0 3,1 Robert H. Dolliver. Reflections on Fritz Perl’s Gestalt Prayer
  4. Gaines, J. (1979). Fritz Perls here and now. Millbrae, CA: Celestial Books
  5. Shepard, M. (1975). Fritz. New York, NY: Bantam Books

Արտաքին հղումներԽմբագրել

ԳրականությունԽմբագրել

  • Գեշտալտ թերապիա. Տեսություն և կիրառություն. — Ապրիլ պրես; Էսկո պրես, 2002.
  • Պերլզ Ֆ․ Գեշտալտ թերապիայի կիրառություն / Фредерик Перлз. — Ընդհանուր հումանիտար ուսումնասիրությունների ինստիտուտ 2001.
  • Պերլզ Ֆ․. Գեշտալտ սեմինարներ / Ֆրեդերիկ Պերլզ. — Ընդհանուր հումանիտար ուսումնասիրությունների ինստիտուտ, 1998.
  • Պերլզ Ֆ․ Կեղտոտ դույլի ներսում և դրանից դուրս // Գեշտալտ թերապիայի պրակտիկում. —Պետերբուրգ — XXI век, 1995.
  • Պերլզ Ֆ․ Գեշտալտ թերապիայի տեսության / Ֆրեդերիկ Պերլզ.  — Ընդհանուր հումանիտար ուսումնասիրությունների ինստիտուտ 2001.
  • Պերլզ Ֆ․. Էգո, սով և ագրեսիա / Ֆրեդերիկ Պերլզ — Իմաստ, 2000.
  • Պերլզ Ֆ․ Ս․. Գեշտալտ թերապիայի պրակտիկում / Ֆրեդերիկ Սոլոմոն Պերլզ ; Մ․ Պ. Պապուշ. — М.: Ընդհանուր հումանիտար ուսումնասիրությունների ինստիտուտ, 2001.
  • Պերլզ Ֆ․, Գուդման Պ., Հեֆերլին Պ. Գեշտալտ թերապիայի պրատիկում / Ֆրեդերիկ Պերլզ, Պոլ Գուդման, ՌաՀեֆերլին. — М.: 2005.
  • Նարանխո Կ. Գեշտալտ թերապիա/ Կլաուդիո Նարանխո. — Մոդեկ, 1995.
  • Պապուշ Մ. Էքզիստենցիալ ընտրության հեգետեխնիկա / Միխաիլ Պապուշ — Ընդհանուր հումանիտար ուսումնասիրությունների ինստիտուտ 2001.