Բացել գլխավոր ցանկը
Delicate Arch, Յուտայի ազգային պարկ, ԱՄՆ

Բնական կամար կամ բնական կամուրջ, դարպասի, կամարի, կամրջի տեսք ունեցող ժայռոտ գոյացություններ, որ առաջանում են լեռնային ապարների էրոզիայի ու քամահարման արդյունքում:

ԵրկրաբանությունԽմբագրել

Բնական կամարների միջանցիկ մասը սովորաբար շրջապատված է լինում քարակույտերով, որոնց հաստությունը, որպես կանոն, համապատասխանում է բացվածքի լայնությանն ու բարձրությանը: Կամարները կարող են ամենատարբեր չափերն ունենալ` մի քանի սանտիմետրից մինչև մի քանի հարյուր մետր: Բնական ամենամեծ կամարը գտնվում է Չինաստանում. այն ունի 122 ± 5 մ բացվածք[1]:

Էրոզիան, որի արդյունքում գոյանում են բնական կամարները, ազդում է բոլոր տեսակի ապարների վրա: Նրա ազդեցությունը հատկապես նկատելի է ավազաքարի և կրաքարի վրա, քանի որ այս տեսակները մնացած բոլոր ապարներից ամենից շուտ են քայքայվում ջրի և քամու ազդեցությամբ[2]: Երբեմն կամարներ են առաջանում լեռնային գետակների ազդեցությամբ, որոնք հետո հոսում են նման կամարների միջով: Ծովափերին նման ժայռեր են առաջանում անընդհատ ալեբախության արդյունքում:

Քարե նման կամարների գոյացման մեխանիզմը ապարների մասերի քայքայումն է էրոզիայի հետևանքով: Լեռնային ապարների միկրոսկոպիկ քայքայումը կատարվում է որոշ նյութերի լուծման հետևանքով (օրինակ` ցեմենտ): Ապարի միկրոսկոպիկ քայքայումը կատարվում է ապարում դատարկ տեղերի առաջացմամբ, ինչը երկրաբանական գործընթացների արդյունք է, օրինակ` տեկտոնական ազդեցության: Սառցադաշտերի առաջացումն ու տեղաշարժը, հրաբուխների ժայթքումն ու լավայի հոսքը նույնպես կարող են նպաստել նրանց առաջացմանը:

Բնական կամարների գոյացման հարցում պակաս դեր չեն խաղում այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են ջերմաստիճանի կտրուկ տատանումները, սառույցի առաջացման պարբերական փուլերը: Դրանք ևս ժայռերի վրա ճաքերի առաջանալու պատճառ են դառնում:

ԱփագիծԽմբագրել

 
Դարդլ դոր, Մեծ Բրիտանիա

Ափերին կարող են առաջանալ երկու տեսակի կամարներ` կախված երկրաբանությունից: Ոչ հարթ ափերին, որտեղ լեռները 90° են կազմում ափի հետ, քամու ուժը կենտրոնանում է հրվանդաններին, իսկ կամարը առաջանում է, երբ անձավները ձգվում են դեպի հրվանդան: Այդպիսի կամարի օրինակ է լոնդոնյան կամարը, որ նախկինում հայտնի էր Լոնդոնի կամուրջ անունով: Երբ ի վերջո այս կամարները քանդվում են, առաջանում են սյունաձև կամ բրգաձև քարաբեկորներ: Հարթ ափերին լեռնային ապարները տարածվում են ափագծին զուգահեռ, ընդ որում ավելի փխրուն ապարները (օրինակ` թերթաքար) պաշտպանված են կարծր ապարներով, օրինակ` կրաքարով: Այս դեպքում ալիքներն ազդում են նախ կարծր, ապա շատ արագ նաև փխրուն ապարների վրա: Այդպիսի կամարի օրինակ է Դարդլ դորը (անգլ.՝ Durdle Door):

ՔամահարումԽմբագրել

Եղանակի ազդեցությամբ առաջացած կամարները սկսում են ձևավորվել ավազաքարի շերտում կազմավորված ճաքերից: Սառնամանիքների և տաք եղանակի հերթագայությունը ճեղքում են ժայռի լանջը: Քամահարման հետևանքով բացվածքները մեծանում են` ձևավորելով բնական կամարներ:

ՋուրԽմբագրել

 
Ծիածանի կամար

Կամարի նմանվող ննական որոշ կամուրջներ ձևավորվում են լեռնային առվակների ու գետակների` ժայռերի մեջ թափանցելու արդյունքում: Ծիածանի կամարը այդպիսի օրինակ է: Յուտա նահանգում բնական երեք կամարներ կան, որոնք բոլորն էլ ձևավորվել են կիրճերով անցնող ջրային հոսանքներից: Նրանցից ամենամեծը Սիպապու կամարն է` 69 մ բացվածքով:

Քարանձավային կամարներԽմբագրել

Բնական կամարներ կարող են առաջանալ բնական կրաքարից քարանձավներում, որտեղ լինում են բնական փլուզումներ և առաջանում են քարակատարներ: Ինչպես ժայռային շատ գոյացություններում, բնական կամարները, շարունակական քայքայման ենթարկվելով, ոչնչանում են: Այդպիսի օրինակ է Լոնդոնի կամուրջը, որը, փոթորկից հետո կորցնելով կամարը, ավելի շատ է ենթարկվել էրոզիայի[3]:

ՊատկերասրահԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Big 14 Tour - Fairy Bridge, The Natural Arch and Bridge Society
  2. Natural Arch and Bridge Society, FAQ.
  3. Trek Earth

Արտաքին հղումներԽմբագրել