Բացել գլխավոր ցանկը

Արտաքին միջավայրի բիոտիկ գործոններ

Բիոտիկ գործոններ (հուն. Biotikos ՝ կենսածին), օրգանիզմների միմյանց վրա փոխազդեցության ձևերն են, ինչպես տեսակի ներսում, այնպես էլ տարբեր տեսակների միջև:

Վ. Ն. Բեկլեմիշևը բիոտիկ գործոնները բաժանել է 4 խմբի մեջ (փոխազդեցության ձևեր).

  • տոպիկ՝ միջավայրի փոփոխությամբ պայմանավորված (հողի քայքայում)
  • տրոֆիկ՝ ըստ սննդային փոխհարաբերությունների (պրոդուցենտներ, կոնսումենտներ, ռեդուցենտներ)
  • ֆաբրիկ՝ ըստ բնակության միջավայրի (մակաբույծ որդերը օգտագործում են օրգանիզմը որպես բնակության միջավայր)
  • ֆորիկ՝ ըստ փոխադրման (մենակյաց խեցգետինը փոխադրում է ակտինիային)

Կենսածին գործոնների ազդեցությունը արտահայտվում է մի օրգանիզմի՝ մյուս օրգանիզմների կենսագործունեության վրա ազդեցության ձևով և կենսամիջավայրի վրա բոլորի ազդեցությամբ: Օրգանիզմների միջև տարբերում են ուղղակի և անուղղակի փոխազդեցություններ:

Միևնույն տեսակին պատկանող առանձնյակների միջև տեղի ունեցող ներտեսակային փոխազդեցությունները առաջանում են խմբակային և զանգվածային ազդեցություններով և ներտեսակային մրցակցությամբ:

Միջտեսակային փոխազդեցությունները զգալիորեն ավելի բազմազան են.

  1. չեզոքություն (0;0)՝ օրգանիզմների միջև փոխազդեցությունը ո՛չ վնաս է, ո՛չ օգուտ
  2. կոմենսալիզմ (0;+)՝ տարբեր տեսակի օրգանիզմների միասին բնակցելն է, որի ժամանակ մի օրգանիզմը օգտագործում է մյուսին որպես բնակության միջավայր, բայց նրան վնաս չի պատճառում: Օրինակ՝ որոշ ծովային պոլիպներ, բնակվելով խոշոր ձկների վրա, որպես սնունդ՝ օգտագործում են նրանց արտաթորանքները: Մարդու աղեստամոքսային համակարգում գտնվում են մեծ քանակությամբ բակտերիաներ և նախակենդանիներ, որոնք սնվում են սննդի մնացորդներով և վնաս չեն տալիս տիրոջը:
    • բնակարանայնություն՝ միասին բնակվելու հատկություն, որի դեպքում մի տեսակի առանձնյակը օգտագործում է մյուս տեսակի առանձնյակին միայն որպես բնակավայր՝ չպատճառելով իր «կենդանի տանը» ո՛չ օգուտ, ՛ոչ էլ վնաս: Օրինակ՝ քաղցրահամ ջրերում բնակվող դառնիճ ձուկը դնում է իր ձկնկիթը երկփեղկանիների մանտիայի խոռոչում: Զարգացող ձկնկիթը ապահով պաշտպանված է փափկամարմնի փեղկերով, բայց նրանք անտարբեր են տիրոջ համար և չեն սնվում նրանց հաշվին:
    • ամենսալիզմ (0;-)՝ դա օրգանիզմների միջև փոխազդեցություն է, որի դեպքում մեկը վնաս է կրում, մյուսի համար դրանք անտարբեր են: Օրինակ՝ պենիցիլ սունկը արտազատում է բակտերիաներ սպանող հակաբիոտիկ, բայց վերջինները սնկի վրա ոչ մի կերպ չեն ազդում:
  3. մուտուալիզմ (փոխօգտակար սիմբիոզ +;+)՝ տարբեր տեսակի օրգանիզմների համատեղ բնակություն, որը փոխօգտակար է: Օրինակ՝ քարաքոսերը հանդիսանում են սիմբիոտիկ օրգանիզմներ, որոնց մարմինը կազմված է ջրիմուռներից և սնկերից: Սնկի թելիկները մատակարարում են ջրիմուռներին ջրով և հանքային նյութերով, իսկ ջրիմուռների բջիջները իրականացնում են ֆոտոսինթեզ և հետևաբար մատակարարում են սնկի հիֆերին օրգանական նյութերով:
    • պրոտոկոոպերացիա (կոոպերացիա)՝ օրգանիզմների օգտակար փոխհարաբերություն է, երբ նրանք կարող են գոյություն ունենալ առանց միմյանց, բայց միասին նրանց համար ավելի լավ է: Օրինակ՝ մենակյաց խեցգետինը և ակտինիան, շնաձկները և կպչուն ձկները:
  4. միջոց-շահագործող (+;-)
    • մակաբուծություն՝ դա տարբեր տեսակի օրգանիզմների հակադրական բնակության ձև է, որի դեպքում մի օրգանիզմը (մակաբույծը), տեղավորվելով այլ օրգանիզմի (տեր) մարմնի վրա կամ մարմնի մեջ, սնվում է նրա հաշվին և վնաս է հասցնում: Մակաբույծների հիվանդաբեր ազդեցությունը որոշում է տիրոջ հյուսվածքների մեխանիկական վնասմամբ, նրա նյութափոխանակության արգասիքների թունավորմամբ, նրա հաշվին սնմամբ: Մակաբույծներ են հանդիսանում բոլոր վիրուսները, շատ սնկեր, նախակենդանիներ, որոշ որդեր և հոդվածոտանիներ: Ի տարբերություն գիշատչի՝ մակաբույծը օգտագործում է իր զոհին երկար և ոչ միշտ է բերում նրան մահվան: Ոչ հազվադեպ տիրոջ մահանալու հետ մեռնում է նաև մակաբույծը: Մակաբույծի և արտաքին միջավայրի կապը տեղի է ունենում տիրոջ օրգանիզմի անմիջական մասնակցությամբ[1]:
    • գիշատչություն[2]՝ մակաբույծների և գիշատիչների և դրանց զոհերի հակադրական փոխազդեցությունները պահպանում են թե՛ մեկի, թե՛ մյուսի պոպուլյացիայի թվաքանակը որոշակի հարաբերական հաստատուն վիճակում, որը ունի մեծ նշանակություն՝ տեսակների պահպանության համար:
  5. Հակաբիոզ(-;-)՝ օրինակ՝ մրցակցություն՝ օրգանիզմների (տեսակների) միջև հակադրական փոխազդեցություններ՝ կապված սննդի, էգի, բնակության միջավայրի և այլ ռեսուրսների հետ:

ԾանոթագրություններԽմբագրել

Արտաքին հղումներԽմբագրել