Այծեմնիկ Ուրարտու

հայ քանդակագործ

Այծեմիկ Ուրարտու (սեպտեմբերի 15, 1899(1899-09-15)[1], Կարս, Կարսի գավառ, Կարսի մարզ, Կովկասյան երկրամաս - 1974), Համազասպի (օրիորդական ազգանունը՝ Տեր-Խաչատրյան, սեպտեմբերի 15 (հոկտեմբերի 27) 1899 թվականին, Կարս դեկտեմբերի 17, 1974, Երևան), հայ խորհրդային քանդակագործ։ 1956 թվականից ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ, 1960 թվականից ՀԽՍՀ ժողովրդական նկարիչ։ Մասնագիտական կրթություն ստացած առաջին հայ կին քանդակագործն է[2]։

Այծեմնիկ Ուրարտու
Ծնվել էսեպտեմբերի 15, 1899(1899-09-15)[1]
ԾննդավայրԿարս, Կարսի գավառ, Կարսի մարզ, Կովկասյան երկրամաս
Մահացել է1974
ՔաղաքացիությունFlag of Armenia.svg Հայաստան
Ազգությունհայ
ԿրթությունԱդրբեջանի մշակույթի և արվեստի պետական համալսարան (1925)
Ստեղծագործություն(ներ)Կժով աղջիկը
Մասնագիտությունքանդակագործ
Պարգևներ և
մրցանակներ
Հայկական ԽՍՀ ժողովրդական նկարիչ

ԿենսագրությունԽմբագրել

Ծնվել է 1899 թվականին Կարսում Արևմտյան Հայաստանում։ Սովորել է Թիֆլիսում։ 1918 թվականից հաճախել է Ստավրոպոլում Լիշչենկոյի նկարչական ստուդիան։ 1921-1925 թվականներին սովորել է Բաքվի Պետական բարձրագույն գեղարվեստական դպրոցում (Ս․ Դ․ էրզյայի քանդակագործական արվեստանոց), կրթությունը շարունակել է Մոսկվայում[2]։ Առաջին անգամ ցուցադրվել է 1926 թվականին, Մոսկվայում՝ Ռուս քանդակագործների ընկերության (ՕՌՍ) ցուցահանդեսում («Անապաստանը», «Հանգիստ»)։ Այդ գործերով (որոնք առաջին անգամ ստորագրել է Ուրարտու կեղծանունով) քանդակագործուհին իրեն դրսևորել է իբրև իրականությունը ռեալիստորեն ընկալող, մարդկային մարմնաձևերի պլաստիկությունը նրբորեն վերարտադրող արվեստագետ։ Նույն թվականին Որարտուն տեղափոխվել է Երևան, նպաստել Մովետական Հայաստանի մշակութային կյանքի և ազգային ռեալիստական քանդակագործության զարգացմանը։ 1926-ական թվականների 2-րդ կեսից և 1930-ական թվականների սկզբին Ուրարտուն աշխատել է մոնումենտալ պրոպագանդայի բնագավառում (Մ․ Շահումյանի արձանը, 1928, չի պահպանվել), միաժամանակ ստեղծել ժամանակակիցների հաստոցային դիմաքանդակներ («Պատանին», մարմար, 1930, Հայաստանի պետական պատկերասրահ, Երևան, «Դիվիզիայի հրամանատար Աթոյան», 1933, գրանիտ, Ուրարտուի նախկին արվեստանոց)։ 1930-ական թվականներին կերտել է «Սասունցի Դավիթ»-ը (բրոնզ, 1935), «Անուշ» (մարմար, 1938, երկուսն էլ՝ Հայաստանի պետական պատկերասրահում), «Ալմաստը» (բրոնզ, 1937, Հովհաննես Թումանյանի տուն-թանգարան, Երևան)։ Դրանք, ինչպես և Ուրարտուի շատ այլ գործեր, քնարականության գծեր են ներմուծել հայ քանդակագործության մեջ։ 1939 թվականին Ուրարտուն ստեղծել է «Կժով աղջիկը» մոնումենտալ–դեկորատիվ քանդակը (բազալտ), որը տեղադրվել է Քանաքեռի խճուղու սկզբնամասում։ Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին ստեղծել է խորհրդային մարդկանց հայրենասիրության և հերոսության թեմաներով կոմպոզիցիոն գործեր (բոլորաքանդակներ և բարձրաքանդակներ), հատկապես՝ ժամանակակիցների դիմաքանդակներ («Նկարչուհի Ս. Ղարագյոզյան», մարմար, 1942, «Ջութակահար Ա․ Գաբրիելյան», երանգավորված գիպս, 1943, երկուսն էլ՝ Հայաստանի պետական պատկերասրահ)։ Ետպատերազմյան տարիներին մինչև 1960-ական թվականներին Ուրարտուն զարգացրել է դիմաքանդակի ժանրը, կերտել մտավորականների, գյուղի և արտադրության մարդկանց կերպարներ, որոնցից նշանակալից է իր ամուսնու՝ ակադեմիկոս Ա․ Հովհաննիսյանի դիմաքանդակը (բրոնզ, 1948, Հայաստանի պետական պատկերասրահ)։ Ստեղծել է նաև կոմպոզիցիոն բարձրաքանդակներ («Առատություն», երանգավորված գիպս, 1961)։ Վերջին աշխատանքներից է Մովսես Խորենացու արձանը (բրոնզ, 1962, Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան)[3]։

ՍտեղծագործություններԽմբագրել

ՊատկերասրահԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 http://am.hayazg.info/index.php?curid=12485
  2. 2,0 2,1 «Մասնագիտական կրթություն ստացած առաջին հայ քանդակագործուհին… Այծեմիկ Ուրարտու (լուսանկարներ)»։ www.panorama.am։ Վերցված է 2020-07-22 
  3. Հայկական Սովետական Համրագիտարան, Երևան, 1986, հատոր 12, էջեր 275-276

Արտաքին հղումներԽմբագրել