Ակնա (քաղաք)

(Վերահղված է Ակնա քաղաքից)
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ակնա (այլ կիրառումներ)
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Աղդամ (այլ կիրառումներ)

Ակնա (ադրբեջանական պաշտոնական անվանումն է՝ Աղդամ, ադրբ.՝ Ağdam), ավերված քաղաք Արցախի Հանրապետության արևելքում՝ հայ-ադրբեջանական շփման գծի հարևանությամբ։ Ըստ Արցախի վարչատարածքային բաժանման՝ գտնվում է Ասկերանի շրջանում և ունի թաղամասի կարգավիճակ, ըստ Ադրբեջանի վարչատարածքային բաժանման՝ Աղդամի շրջանում։ 2010 թվականի նոյեմբերին Արցախի կառավարության որոշմամբ վերանվանվել է Ակնա[1]

Քաղաք
Ակնա
Agdam-nagorno-karabakh-1.jpg
ԵրկիրԱրցախի Հանրապետություն Արցախի Հանրապետություն
ՇրջանԱսկերանի շրջան
Հիմնադրված է18-րդ դար թ.
ԲԾՄ369±1 մետր
Պաշտոնական լեզուադրբեջաներեն
Խոսվող լեզուներհայերեն
Բնակչություն360 մարդ (2010)
Ազգային կազմՀայեր
Ժամային գոտիUTC+4
Ավտոմոբիլային կոդ02
Պաշտոնական կայքադրբեջանական պաշտոնական կայք (Հայաստանի տարածքում չի աշխատում)
##Ակնա (քաղաք) (Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն)
Red pog.png

ՊատմությունԽմբագրել

Դեռևս մ.թ.ա. 1-ին դարում՝ Տիգրան Մեծի օրոք, Ակնայի մոտ հիմնադրվել է Տիգրանակերտ բերդաքաղաքը[2][3]։

Ներկայիս քաղաքն իր ճարտարապետական, մշակութային տեսքով հիմնադրվել է 18-րդ դարում պարսիկների կողմից։ 1828 թվականին ստացել է քաղաքի կարգավիճակ։ 1912 թվականին մտնում էր Ռուսական կայսրության Ելիզավետպոլի նահանգի Շուշիի գավառի մեջ և ուներ 629 բնակիչ[4]։

Պատմամշակութային հուշարձաններԽմբագրել

Ակնայի տարածքում է գտնվում Ջումա մզկիթը, որն ընդգրկված է Արցախի Հանրապետության պետական պահպանության ներքո գտնվող հուշարձանների ցանկում։ Այն հիմնադրվել է 1870 թվականին։

Ակնայի հարակից բլրի գագաթին է գտնվում Վանքասարի եկեղեցին, որի կառուցման թվականը հայտնի չէ։

Արցախյան պատերազմԽմբագրել

Արցախյան պատերազմի ընթացկում Աղդամը Ադրբեջանի զինված ուժերի համար կարևորագույն հենակետ էր, որտեղից հրթիռակոծում էին Արցախի մայրաքաղաք Ստեփանակերտը և հարակից այլ բնակավայրեր։

1993 թվականի հուլիսի 4-ից 24-ն ընկած ժամանակահատվածում տեղի ունեցած ռազմագործողության արդյունքում Աղդամի վերահսկողությունն անցնում է հայկական զինված ուժերի վերահսկողության ներքո։

ԲնակչությունԽմբագրել

Ռուսական կայսրության կազմում գտնվող Աղդամը 1912 թվականին ուներ 629 բնակիչ։ Խորհրդային Ադրբեջանի կազմում 1968 թվականին այնտեղ արդեն բնակվում էր 18 հազար բնակիչ, իսկ 1989 թվականին՝ 28 հազար[5]։ 1992-1993 թվականներին քաղաքում բնակվում էր շուրջ 28․000 ադրբեջանցի։ 2010 թվականի դրությամբ քաղաքում բնակվում է 360 հայ[6]։

Բնակչության թվաքանակի և ազգային կազմի նկարագրություն

Տարի Բնակչություն Ազգային կազմ Աղբյուր
1923 1,660 [7]
1926 7,910 93.6% ադրբեջանցի [8]
1939 10,746 83.3% ադրբեջանցի, 8.7% ռուս, 5.3% հայ [9]
1959 16,061 92% ադրբեջանցի, 3.6% ռուս, 3.4% հայ [10]
1970 21,277 94.9% ադրբեջանցի, 2% ռուս և ուկրաինացի, 2% հայ [11]
1979 23,483 97% ադրբեջանցի, 1.3% ռուս և ուկրաինացի, 1.2% հայ [12]
1989 28,031 [13]
1991 39,200 [7]
2005 0 [6]
2010 360 [14]

ՊատկերասրահԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Panarmenian.net «19 տարի առաջ՝ 1993 թվականի հուլիսի 23-ին ազատագրվեց Աղդամը (Ակնա)»։
  2. Տիգրանակերտի պեղումները
  3. Արցախի Տիգրանակերտը բացում է գաղտնիքները. պեղումները կշարունակվեն։
  4. «Կովկասյան օրացույց», Թիֆլիս 1912։(ռուս.)
  5. Deomscope.ru 1989 թվական. ԽՍՀՄ ազգաբնակչության մարդահամարի տվյալներ(ռուս.)
  6. 6,0 6,1 «Карабах: Агдам переименован в Акна»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2019-01-06-ին։ Վերցված է 2010-11-02 
  7. 7,0 7,1 «Azərbaycan»։ pop-stat.mashke.org (անգլ.)
  8. «Агдамский уезд 1926»։ ethno-kavkaz.narod.ru (ռուս.)
  9. «Агдамский район 1939»։ ethno-kavkaz.narod.ru (ռուս.)
  10. «Агдамский район 1959»։ ethno-kavkaz.narod.ru (ռուս.)
  11. «Агдамский район 1970»։ ethno-kavkaz.narod.ru (ռուս.)
  12. «Агдамский район 1979»։ ethno-kavkaz.narod.ru (ռուս.)
  13. «Archived copy»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2014-02-22-ին։ Վերցված է 2014-06-03  (ռուս.)
  14. «Новости-ARMENIA Today-Карабах: Агдам переименован в Акна»։ armtoday.info։ Վերցված է 2017-09-26 (ռուս.)