Ազգային եկեղեցին քրիսոտոնեական եկեղեցի է՝ կապված որոշակի էթնիկ խմբի կամ պետության հետ։ Այդ գաղափարը հատկապես քննարկվել է 19-րդ դարում ՝ ժամանակակից ազգայնականության առաջացման ժամանակ։

Սամուել Քոլրիջը 1828 թվականի եկեղեցու և պետության հարցը քննարկող նախագծում գրել է․

«Նախքան Քրիստոնեական եկեղեցու հիմնադրումը ազգային եկեղեցին կարող էր գոյություն ունենալ և գոյություն ունենալ առանց քրիստոնեության, և դրա վառ ապացույցն էր՝ [...] հրեական սահմանադրության Լևիտիկյան եկեղեցին [և] կելտական Դրուիդների եկեղեցիները [1]»:

Ջոն Ուորդսվորթը՝ Սալիսբերիի եպիսկոպոսը, 1911 թվականին գրել է Շվեդիայի ազգային եկեղեցու մասին՝ Շվեդիայի եկեղեցին և Անգլիայի եկեղեցին ներկայացնելով համապատասխանաբար շվեդացիների և անգլիացիների ազգային եկեղեցիներ։ Լեյքը 1987 թվականին հետևում է Անգլիայի XVI դարի պրեսբիտերականության զարգացմանը «բարեպաշտ փոքրամասնության» կարգավիճակով, որն ինքնին շրջապատված է բնակչության կոռումպացված և թշնամական զանգվածով, և որն էլ տանում էր դեպի «իսկական ազգային եկեղեցի» [2]։

Ազգային եկեղեցու գաղափարը կենդանի է մնում մասնավորապես Անգլիայի և Սկանդինավիայի բողոքականության մեջ: Չնայած, Անգլիայի համատեքստում, ազգային եկեղեցին շարունակում է մնալ ընդհանուր նշանակություն Անգլիայի Եկեղեցու համար, Սկանդինավիայի լութերական որոշ «ժողովրդական եկեղեցիներ», որոնք բնութագրվում են որպես ազգային եկեղեցիներ էթնիկ իմաստով, ի տարբերություն պետական եկեղեցու գաղափարի, առաջացել է 19-րդ դարի երկրորդ կեսին ՝ Գրունդտվիգի առաջնորդության ներքո: [3]։ Այնուամենայնիվ, այն երկրներում, որտեղ պետական եկեղեցին (նաև հայտնի է որպես հանրաճանաչ եկեղեցի) ունի քաղաքացիների մեծամասնության հետևորդներ, պետական եկեղեցին կարող է նաև լինել ազգային եկեղեցի և կարող է այդպիսին հռչակվել կառավարության կողմից, օրինակ՝ Դանիայի եկեղեցին,[4] Հունաստանի եկեղեցին,[5] և Իսլանդիայի եկեղեցին [6]։

Երկրների և տարածաշրջանների ազգային եկեղեցիներըԽմբագրել

Երկիր Ազգային եկեղեցի Անվանում %
 Արգենտինա Կաթոլիկ եկեղեցի[7] Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցի 62.9% (2019)
 Հայաստան Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի[8] Արևելյան հնագույն եկեղեցիներ 92.5% (2017)
 Ավստրիա Կաթոլիկ եկեղեցի[9] Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցի 56.9% (2018)
 Բելգիա Բելգիայի Կաթոլիկ եկեղեցի[10] Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցի 57.1% (2018)
 Բրազիլիա Բրազիլիայի Կաթոլիկ եկեղեցի[11][12] Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցի 64.6% (2010)
 Բուլղարիա Բուլղարիայի Ուղղափառ եկեղեցի[13] Արևելյան Ուղղափառ 59.5% (2011)
 Կոստա Ռիկա Կոստա Ռիկայի Կաթոլիկ եկեղեցի[14] Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցի 52% (2018)
 Խորվաթիա Խորվաթիայի Կաթոլիկ եկեղեցի[15] Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցի 86.28% (2011)
 Կիպրոս Կիպրոսի եկեղեցի Արևելյան Ուղղափառ 89.1% (2011)
 Դանիա Դանիայի եկեղեցի[16] Լյութերականություն 74.7% (2019)[17]
 Անգլիա Անգլիայի եկեղեցի[18] Անգլիկան եկեղեցի 47.0% (2008, Ուելսի հետ)
 Արևելյան Թիմոր Արևելյան Թիմորի Կաթոլիկ եկեղեցի[19] Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցի 97.7% (2015)[20]
 
Էստոնիա(նախկինում)
Էստոնական ավետարանա-լյութերական եկեղեցի[21] Լյութերականություն 9.91% (2011)
 Եթովպիա Եթովպական ուղղափառ միաբնակ եկեղեցի[22] Արևելյան հնագույն եկեղեցիներ 43.5% (2007)
 Ֆարերյան կղզիներ Ֆարերյան կղզիների եկեղեցի[23] Լյութերականություն 79.7% (2019)
 Ֆինլանդիա Ֆինլանդիայի ավետարանա-լյութերական եկեղեցի[24] Լյութերականություն 69.83% (2018)
 Ֆրանսիա Ֆրանսիայի Կաթոլիկ եկեղեցի Հռոմեական Կաթոլիկ եկեղեցի 57.5% (2017)
 Վրաստան Վրաց ուղղափառ եկեղեցի[25] Արևելյան ուղղափառ 83.4% (2014)
 Գերմանիա Գերմանիայի ավետարանական եկեղեցի[26]
Catholic Church[26]
Բողոքականություն[Ն 1]<br 25.4% (2018)
27.7% (2017)
  Հունաստան Հունաստանի եկեղեցի[27] Արևելյան ուղղափառ 90% (2017)
 Հունգարիա Հունգարիայի կաթոլիկ եկեղեցի[28] Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցի 37.1% (2011)
 Իսլանդիա Իսլանդիայի եկեղեցի[29] Լյութերականություն 65.15% (2019)
 Իռլանդիա Իռլանդիայի կաթոլիկ եկեղեցի Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցի 78.3% (2016)
 Իտալիա Իտալիայի կաթոլիկ եկեղեցի Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցի 78% (2018)[30]
 Լատվիա Լատվիայի ավետարանա-լյութերական եկեղեցի Լյութերականություն 34.2% (2011)
 Լիխտենշտայն Լիխտենշտայնի կաթոլիկ եկեղեցի[31] Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցի 75.9% (2010)
 Մալթա Մալթայի կաթոլիկ եկեղեցի [32] Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցի 93.9% (2018)
 Մեքսիկա Մեքսիկայի կաթոլիկ եկեղեցի[33][34][35] Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցի 82.7% (2010)
 Մոնակո Մոնակոյի կաթոլիկ եկեղեցի[36] Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցի 77.0%
 Հյուսիսային Մակեդոնիա Մակեդոնական ուղղափառ եկեղեցի[37] Արևելյան ուղղափառ 64.4% (2011)
 Նորվեգիա Նորվեգիայի եկեղեցի[38] Լյութերականություն 69.91% (2018)
 Պերու Պերուի կաթոլիկ եկեղեցի[39] Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցի 76.03% (2017)[40]
 Լեհաստան Լեհաստանի կաթոլիկ եկեղեցի[41][42] Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցի 92.9% (2015)
 Պորտուգալիա Պորտուգալիայի կաթոլիկ եկեղեցի Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցի 81.0% (2011)
 Ֆիլիպիններ Ֆիլիպինների կաթոլիկ եկեղեցի[43] Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցի 80.6% (2010)
 Ռումինիա Ռումինական ուղղափառ եկեղեցի Արևելյան ուղղափառ 81.9% (2011)[44]
 Ռուսաստան Ռուս Ուղղափառ եկեղեցի[45] Արևելյան ուղղափառ 71% (2017)[46][47]
 Շոտլանդիա Շոտլանդական եկեղեցի[48] Կալվինականություն 22% (2018)
 Սերբիա Սերբ ուղղափառ եկեղեցի[49] Արևելյան ուղղափառ 84.59% (2011)
 Իսպանիա Կաթոլիկ եկեղեցի [50] Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցի 68.9% (2019)[51]
 Շվեդիա Շվեդական եկեղեցի[52] Լյութերականություն 60.9% (2016)
 Տուվալու Տուվալուի եկեղեցի[53] Կալվինականություն 91%+ (2012)
 Ուկրաինա Ուկրաինական ուղղափառ եկեղեցի[54] Արևելյան ուղղափառ 43.9% (2019)
Արևմտյան Ուկրաինա Ուկրաինայի հունա-կաթոլիկ Եկեղեցի Արևելյան կաթոլիկ եկեղեցի 30.9% (2016; ընդհանուր Արևմտյան)

Էթնիկ խմբերԽմբագրել

Երկիր Խումբ Ազգային եկեղեցին Անվանում
 Եգիպտոս Ղպտիներ Ղպտի ուղղափառ եկեղեցի[55] Արևելյան ուղղափառ
 Սիրիա- Թուրքիա Արամեացիներ Ասորական ուղղափառ եկեղեցի Արևելյան հնագույն եկեղեցիներ
 Ասորեստան Ասորիներ Արևելքի Ասորական Եկեղեցի Արևելքի Եկեղեցի
 Ասորեստան Ասորիներ Արևելյան հնագույն եկեղեցի Արևելքի Եկեղեցի
 Ասորեստան Ասորիներ Քաղդեական կաթոլիկ եկեղեցի [56] Արևելյան կաթոլիկ եկեղեցիներ
 Սիրիա Արամեացիներ Ասորական կաթոլիկ եկեղեցի Արևելյան կաթոլիկ եկեղեցիներ
  Լիբանան Մարոնիներ Մարոնիական կաթոլիկ եկեղեցի[57] Արևելյան կաթոլիկ եկեղեցիներ

ՔննադատությունԽմբագրել

Կառլ Բարթը դատապարտեց քրիստոնեական Աստծուն «ազգայնացնելու» միտումը, մանավանդ Առաջին համաշխարհային պատերազմում այլ քրիստոնյա ժողովուրդների դեմ պատերազմը պատժող ազգային եկեղեցիների համատեքստում [58] ։

Տես նաևԽմբագրել

ՆշումներԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. Samuel Taylor Coleridge. On the Constitution of the Church and State. Classic Books Company; 2001. 978-0-7426-8368-6. p. 59.
  2. Peter Lake, Maria Dowling, Protestantism and the national church in sixteenth century England, Taylor & Francis, 1987, ISBN, 9780709916819, ch. 8 (193ff.)
  3. Dag Thorkildsen, "Scandinavia: Lutheranism and national identity" in World Christianities, c. 1815-1914, vol. 8 of The Cambridge history of Christianity, eds. Sheridan Gilley, Brian Stanley, Cambridge University Press, 2006, 978-0-521-81456-0, pp. 342–358
  4. Shadid W. A. R. (1 January 1995)։ Religious Freedom and the Position of Islam in Western Europe։ Peeters Publishers։ էջ 11։ ISBN 9789039000656։ «Denmark has declared the Evangelical Lutheran church to be that national church (par. 4 of the Constitution), which corresponds the fact that 91.5% of the population are registered members of this church. This declaration implies that the Danish State does not take a neutral stand in religious matters. Nevertheless, freedom of religion has been incorporated in the Constitution. Nielsen (1992, 77) gives a short description of the position of the minority religious communities in comparison to that of the State Church: The Lutheran established church is a department of the state. Church affairs are government by a central government ministry, and clergy are government employees. The registration of births, deaths and marriages falls under this ministry of church affairs, and normally speaking the local Lutheran pastor is also the official registrar. The other small religious communities, viz. Roman Catholics, Methodists, Baptists and Jews, have the constitutional status of 'recognised communities of faith'. ... Contrary to the minority religious communities, the Lutheran Church is fully financed by the Danish State.» 
  5. Enyedi Zsolt, Madeley John T.S. (2 August 2004)։ Church and State in Contemporary Europe։ Routledge։ էջ 228։ ISBN 9781135761417։ «Both as a state church and as a national church, the Orthodox Church of Greece has a lot in common with Protestant state churches, and even with Catholicism in some countries.» 
  6. Encyclopedia of Protestantism։ Infobase Publishing։ 1 January 2005։ էջ 283։ ISBN 9780816069835։ «When Iceland obtained home rule in 1874, the new constitution, while granting religious freedom, maintained the Evangelical Lutheran Church as "a national church . . . supported by the State." This was reaffirmed in the 1944 constitution of the new independent Republic of Iceland. Democratic reforms were adopted early in the 20th century that allowed for some independent decision making in parish councils, and let congregations choose their own pastors. Under a 1998 law, the church became largely autonomous, though it is still designated established church, supported by government taxes. At the end of the 19th century, Lutherans who wanted freedom from the state church founded the Evangelical Free Church of Iceland, which now has in excess of 7,000 members. The majority of Icelanders are members of the state church. Almost all children are baptized as Lutheran and more than 90 percent are subsequently confirmed. The Church conducts 75 percent of all marriages and 99 percent of all funerals.» 
  7. SJ Gustavo Morello (1 July 2015)։ The Catholic Church and Argentina's Dirty War։ Oxford University Press։ էջ 4։ ISBN 9780190273002։ «The "re-establishing" of Catholicism as a national Church was the reward for the bishops's silence.» 
  8. Ágoston Gábor, Masters Bruce Alan (1 January 2009)։ Encyclopedia of the Ottoman Empire։ Infobase Publishing։ էջ 53։ ISBN 9781438110257։ «The Armenian Apostolic Church, sometimes referred to as the Gregorian Armenian Church by Western scholars, serves as the national church of the Armenian people.» 
  9. David Bowman William (1 December 1999)։ Priest and Parish in Vienna: 1780 to 1880։ Boston, MA : Humanities Press։ էջ 1։ ISBN 9780391040946։ «The Catholic Church was one of the principal forces that could help keep the lands of Habsburg monarchy together throughout its long history. Catholicism was not only the traditional religion of much of Austrian society,» 
  10. Nationalism in Belgium: Shifting Identities, 1780-1995
  11. The Catholic Church in Brazil https://rlp.hds.harvard.edu/faq/catholic-church-brazil
  12. "Yet the national church appeared to agree upon the approach to pre-influence and it behaved accordingly. The Brazilian Church was socially more advanced than any other Latin America Church" The Political Transformation Of the Brazilian Catholic Church Thomas Bruneau - Umi Out-of-print Books on Demand - 1989
  13. Hall Richard C. (1 January 2012)։ The Modern Balkans: A History։ Reaktion Books։ էջ 51։ ISBN 9781780230061։ «While this did not restore the Ohrid patriarchate, it did acknowledge the separation between the Orthodox church in Constantinople and the Bulgarian Orthodox church, which was now free to develop as the Bulgarian national church.» 
  14. Super User։ «Costa Rica Constitution in English – Constitutional Law – Costa Rica Legal Topics»։ costaricalaw.com։ Արխիվացված է օրիգինալից 6 September 2015-ին 
  15. Cvitanic Marilyn (2011)։ Culture and Customs of Croatia։ 9780313351174։ ISBN 9780313351174 
  16. Venbrux Eric, Quartier Thomas, Venhorst Claudia, Brenda Mathijssen (September 2013)։ Changing European Death Ways։ LIT Verlag Münster։ էջ 178։ ISBN 9783643900678։ «Simultaneously the church tax, ministers being public servants, and the status of the Evangelical Lutheran Church of Denmark as the national church indicate that the state lends its support to the church.» 
  17. Church membership 1990-2019 Kirkeministeriet Կաղապար:In lang
  18. Britannicus (1834)։ The Church of England։ էջ 17։ «Having, in my last, arrive at the great points which I wished to establish--the apostolicity, independence, and authority of the Church of England; and that she is necessarily the National Church, because Christianity is the National Religion.» 
  19. Budiardjo Carmel, Liong Liem Soei (1984)։ The war against East Timor։ Zed Books։ ISBN 9780862322281։ «The disintegration of the Portuguese Catholic Church in East Timor accelerated the transformation of the Church into a national church.» 
  20. «Nationality, Citizenship, and Religion»։ Government of Timor-Leste։ 25 October 2015։ Արխիվացված է օրիգինալից 13 November 2019-ին։ Վերցված է 29 January 2020 
  21. Elvy Peter (1991)։ Opportunities and Limitations in Religious Broadcasting։ Edinburgh: CTPI։ էջ 23։ ISBN 9781870126151։ «Denominationally Estonia is Lutheran. During the time of national independence (1918-1940), 80% of the population belonged to the Lutheran National Church, about 17% were Orthodox Christians and the rest belonged to Free Churches.» 
  22. Lorance Cody (2008)։ Ethnographic Chicago։ էջ 140։ ISBN 9780615218625։ «Her findings show that the development of the national church of Ethiopia, the Ethiopian Orthodox Church, which began in the fourth century and made Christianity the state religion of Ethiopia, was also a major contributor to national development in the fields of independence, social progress, national unity and empowerment, literary development, arts, architecture, music, publication, and declaration of a national language and leadership, both spiritually and military.» 
  23. Proctor James (13 May 2013)։ Faroe Islands։ Bradt Travel Guides։ էջ 19։ ISBN 9781841624563։ «Religion is important to the Faroese and 84% of the population belongs to the established national church in the islands, the Evangelical—Lutheran Foroya Kirkja, which has 61 churches in the Faroes and three out of every four marriages are held in one.» 
  24. Denmark, Finland, and Sweden։ Britanncia Educational Publishing։ 1 June 2013։ էջ 77։ ISBN 9781615309955։ «One of Finland's national churches is the Evangelical Lutheran Church of Finland (Finnish: Suomen Evankelis—luterilainen—kirkko), or simply the Church of Finland.» 
  25. Melton J. Gordon, Baumann Martin (21 September 2010)։ Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices։ ABC-CLIO։ էջ 1195։ ISBN 9781598842043։ «The Georgian Orthodox Church (GOC) is the Eastern Orthodox Christian body that serves as the national church of the Caucasian country of Georgia. The great majority of Georgians are members of the church.» 
  26. 26,0 26,1 Gelder Craig Van (2008)։ The Missional Church and Denominations։ Wm. B. Eerdmans Publishing։ էջ 71։ ISBN 9780802863584։ «Germany's two churches (the National Church for the Protestants and the Roman Catholic Church) were “proper”with respect to their polities.» 
  27. Miller James Edward (2009)։ The United States and the Making of Modern Greece: History and Power, 1950-1974։ Univ of North Carolina Press։ էջ 12։ ISBN 9780807832479։ «The creation of a national church of Greece, which the patriarch reluctantly recognized in 1850, set a pattern for other emerging Balkan states to form national churches independent of Constantinople.» 
  28. Alex Kish George (2011)։ The Origins of the Baptist Movement Among the Hungarians: A History of the Baptists in the Kingdom of Hungary From 1846 to 1893։ BRILL։ էջ 18։ ISBN 9789004211360։ «the empire the Crown still championed Roman Catholicism as "the Hungarian national religion"» 
  29. Wilcox Jonathan, Latif Zawiah Abdul (1 September 2006)։ Iceland։ Marshall Cavendish։ էջ 85։ ISBN 9780761420743։ «The National Church of Iceland, formally called the Evangelical-Lutheran Church, is the state religion, and the president of Iceland is its supreme authority.» 
  30. «Being Christian in Western Europe»։ Pew Research Center։ 2018։ Արխիվացված է օրիգինալից 2019-08-02-ին։ Վերցված է 2020-01-06 
  31. "The Roman Catholic Church is the State Church and as such enjoys the full protection of the State; other confessions shall be entitled to practise their creeds and to hold religious services to the extent consistent with morality and public order." Constitution Religion. at the Wayback Machine (archived 26 March 2009) (archived from the original on 2009-03-26).
  32. «Constitution of Malta (Article 2)»։ mjha.gov.mt 
  33. Ricardo Hernández-Forcada, "The Effect of International Treaties on Religious Freedom in Mexico". 2002 BYU L. Rev. 301(202).<l. 35, Issue 4.
  34. Roberto Blancarte, "Recent Changes in Church-State Relations in Mexico: An Historical Approach." Journal of Church & State, Autumn 1993, Vo-559 (1996).
  35. Mexico Is Home To World's Second Largest Catholic Population
  36. Joshua Project (2018)։ «Ethnic People Groups of Monaco»։ Joshua Project։ Վերցված է 21 December 2018 
  37. Rae Heather (15 August 2002)։ State Identities and the Homogenisation of Peoples։ Cambridge University Press։ էջ 278։ ISBN 9780521797085։ «The creation of a national Church was also central to building national identity, with the Macedonian Orthodox Church (MOC) established in 1967, much to the outrage of the Serbian Orthodox Church.» 
  38. Cristofori Rinaldo, Ferrari Silvio (28 February 2013)։ Law and Religion in the 21st Century: Relations between States and Religious Communities։ Ashgate Publishing, Ltd.։ էջ 194։ ISBN 9781409497332։ «The State shall support all religious communities including the Church of Norway on an equal footing, but the Church of Norway shall 'remain the people's Church and is as such supported by the State', thereby upholding its function as a national Church.» 
  39. «Constitution of the Republic of Peru»։ «Within an independent and autonomous system, the State recognizes the Catholic Church as an important element in the historical, cultural, and moral formation of Peru and lends it its cooperation. The State respects other denominations and may establish forms of collaboration with them.» 
  40. «Perú: Perfil Sociodemográfico»։ Instituto Nacional de Estadística e Informática։ էջ 231 
  41. Poland's church struggles to contain its latest crisis
  42. «The Constitution of the Republic of Poland»։ 1997-04-02։ «The relations between the Republic of Poland and the Roman Catholic Church shall be determined by international treaty concluded with the Holy See, and by statute. The relations between the Republic of Poland and other churches and religious organizations shall be determined by statutes adopted pursuant to agreements concluded between their appropriate representatives and the Council of Ministers.» 
  43. Cornelio Jayeel Serrano (12 July 2016)։ Being Catholic in the Contemporary Philippines: Young People Reinterpreting Religion։ Routledge։ ISBN 978-1138803343 
  44. Romania, The World Factbook
  45. Prizel Ilya (13 August 1998)։ National Identity and Foreign Policy: Nationalism and Leadership in Poland, Russia and Ukraine։ Cambridge University Press։ էջ 155։ ISBN 9780521576970։ «Although nominally a national church, the Russian Orthodox Church developed from a defensive, nativist institution to the ideological foundation of an imperial idea.» 
  46. «Religious Belief and National Belonging in Central and Eastern Europe»։ Pew Research Center։ 10 May 2017։ Վերցված է 2017-09-09 
  47. There is no official census of religion in Russia, and estimates are based on surveys only. In August 2012, ARENA determined that about 46.8% of Russians are Christians (including Orthodox, Catholic, Protestant, and non-denominational), which is slightly less than an absolute 50%+ majority. However, later that year the Levada Center Archived 2012-12-31 at the Wayback Machine. determined that 76% of Russians are Christians, and in June 2013 the Public Opinion Foundation determined that 65% of Russians are Christians. These findings are in line with Pew's 2010 survey, which determined that 73.3% of Russians are Christians, with VTSIOM's 2010 survey (~77% Christian), and with Ipsos MORI Archived 2013-01-17 at the Wayback Machine.'s 2011 survey (69%).
  48. Morton Andrew R. (1994)։ God's Will in a Time of Crisis: A Colloquium Celebrating the 50th Anniversary of the Baillie Commission։ Edinburgh: CTPI։ էջ 14։ ISBN 9781870126274։ «In October 1929, the Established Church and the United Free Church were united to form the national Church of Scotland.» 
  49. Tomasevich Jozo (1 January 1975)։ The Chetniks։ Stanford University Press։ էջ 176։ ISBN 9780804708579։ «He also had the support of the Serbian Orthodox Church, which as a national church long identified with the national destiny and aspirations of the Serbian people was naturally inclined to identify itself with the movement that had the backing of the king and the Servian-dominated government-in-exile.» 
  50. Spanish Catholicism: an Historical Overview Stanley Payne - University Of Wisconsin Press - 1984 0299098044
  51. «CIA – The World Factbook – Spain»։ Cia.gov։ Վերցված է 24 February 2014 
  52. Gilley Sheridan, Stanley Brian (2006)։ The Cambridge History of Christianity: Volume 8, World Christianities C.1815-c.1914։ Cambridge University Press։ էջ 354։ ISBN 9780521814560։ «The Church of Sweden could be characterised as 'national church' or 'folk church', but not as 'state church', because the independence of the church was expressed by the establishment of a Church Assembly in 1863.» 
  53. West Barbara A. (1 January 2009)։ Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania։ Infobase Publishing։ էջ 845։ ISBN 9781438119137։ «A second important cultural feature of the Tuvaluan nation is the centrality of the national church, the Ekalesia o Tuvalu, or Church of Tuvalu, in which up to 97 percent of the population claims membership.» 
  54. Velychenko Stephen (1 January 1992)։ National History as Cultural Process: A Survey of the Interpretations of Ukraine's Past in Polish, Russian, and Ukrainian Historical Writing from the Earliest Times to 1914։ Canadian Institute of Ukrainian Studies Press։ էջ 199։ ISBN 9780920862759։ «For this reason the Ukrainian Orthodox Church was the true democratic national church of the Ukrainian nation.» 
  55. Makari Peter E. (2007)։ Conflict & Cooperation: Christian-Muslim Relations in Contemporary Egypt։ Syracuse University Press։ էջ 42։ ISBN 9780815631446։ «The Coptic Orthodox Church is the historic, and national, church of Egypt and is deeply tied to a monastic tradition of spiritual growth and preparation for ministry of monks and nuns, a tradition that continues to thrive.» 
  56. B. Shelledy Robert (2003)։ Legions Not Always Visible on Parade: The Vatican's Influence in World Politics։ University of Wisconsin--Madison։ «The Chaldean Church is located primarily in Iraq and functions in many ways like a national Orthodox Church.» 
  57. Ajami Fouad (30 May 2012)։ The Syrian Rebellion։ Hoover Press։ էջ 70։ ISBN 9780817915063։ «The Maronite Church is a national church. Its creed is attachment to Lebanon and its independence. The founding ethos of the Maronites is their migration from the Syrian plains to the freedom and “purity” of their home in Mount Lebanon.» 
  58. Barth, Ethnics, ed. Braun, transl. Bromiley, New York, 1981, p. 305.

ԳրականությունԽմբագրել

  • Ուիլյամ Ռիդ Հանթինգթոն «Ազգային եկեղեցի» Բեդելի դասախոսություններ, 1897: