Ազգային արխիվներ, տվյալ երկրի արխիվները։ Հասկացությունը զարգացել է տարբեր ազգերում քաղաքական արդիականացման սկզբին՝ հիմնված փաստաթղթերի պահպանման բյուրոկրատական գործընթացի հետ ազգայնականության ընդհարման վրա։

Հայեցակարգային զարգացումԽմբագրել

 
«Չնայած ազգային արխիվների ամենահիմնական և էական առաջադրանքը կառավարությանը ծառայելն է և պահպանել ու հասանելի դարձնել փաստերը՝ պաշտպանելու քաղաքացիների իրավունքները, այն նաև ունի մեծ կարևորություն ունեցող այլ հանձնառություններ։ Դրանց մեջ առաջնայինը ազգային արխիվների դերն է՝ որպես լուսավորության ազբյուր, կատարելագործում հասարակության բոլոր մասերի համար»[1]։

Միջնադարից մինչև վաղ արդի շրջան արքայական և եկեղեցական հաստատությունների կողմից ստեղծված արխիվները պահպանում էին ապացույցներ քաղաքական և ծագումնաբանական հարցերի մասին որպես «վավերականության ամրոց»[2]։ Լուսավորության դարաշրջանի երևան եկող գաղափարը, որի նպատակն էր ուսումնասիրել պատմությունն ավելի շատ որպես գիտություն, քան գրականություն առաջ եկավ Լեոպոլդ Ռանկեի կողմից, և արխիվները բերվեցին լուրջ պատմական ուսումնասիրության ուշադրության կենտրոն[3]։ 18-րդ դարի վերջում, հին արձանագրությունների պահեստը բաժանվեց մասերի։ Գործնական գրառումները, որոնք գտնվում էին հաճախ օգտագործվող արխիվներում, անցան գրառումների կառավարման ձևին, մինչ մշակութային նշանակության փաստաթղթերը պատմական արխիվներում ձևավորեցին արևմտամետ արխիվների կորիզը[4]։ Քանի որ արխիվների հանրաճանաչությունը զարգանում էր որպես պատմությունները հիմնավորող գործառույթ, ազգային արխիվները նպատակադրված էին ներկայացնելու համապատասխան ազգի պատմությունը[5]։ Օրինակ՝ Իսպանիայի ազգային պատմական արխիվը ստեղծման պահից բացառում էր ժամանակակից գրառումները, որպեսզի փաստաթղթերով հաստատի արդեն գոյություն չունեցող հաստատությունները՝ որպես ազգային ժառանգության նմուշներ[6]։ Պատմաբան Նիկոլաս Դըրքսը ասել է, որ ազգային արխիվները «պետության փառահեղության հիմնական վայրն» են[7]։ 19-րդ դարի արխիվների համակենտրոնացումը, նախորդելով 20-րդ դարի ազգայնականությանը, ընդդիմության է արժանացել որոշների կողմից։ Պատմագետ Քրեյգ Ռոբերտսոնը նշում է, որ «արխիվները պարզապես չեն պահպանում փաստաթղթեր, ավելին, իրերը, որոնք պահպանվել են արխիվային գործողությունների ընթացքում, փոխակերպվում են գիտելիքի»[8]։ Նա շարունակում է ասել, որ «պետության արխիվների պատմականացումը կարող է հստակեցնել՝ ինչպես են արխիվները ստեղծում ազգային պատումներ և ազգային կերպարներ, առաջնահերթություն և արտոնություն տալով յուրահատուկ պատմություններին և մարդկանց»[9]։

Արխիվարիուս հասկացությունը որպես արձանագրությունների պահապան, ծագել է 19-րդ դարի վերջին և օգտագործվել է Հիլարի Ջենքինսոնի կողմից։ Նրա հասկացողությունը, որ «Արխիվարիուսը չպետք է լինի պատմաբան» և որ արխիվարիուսը «նախ և առաջ արխիվների և հետո հանրության ծառայողն է»[10], արտացոլում են այն գաղափարը, որ արխիվարիուսը պետք է գլխավորապես ծառայի որպես արձանագրությունների անկողմնակալ պահապան։

Սա հակադրվում է արխիվների նախորդ սահմանված կարգի հետ, ըստ որի արխիվները ծառայում են, որպեսզի զարդարեն քաղաքագետների և այլ հարուստ անձանց պատմությունները։ Ազգային արխիվում արձանագրությունների պահպանումը կարող է հետագայում դառնալ համընդհանուր բյուրոկրատական նորմա[11]։ Ջեքինսոնը նաև մատնանշեց, որ արխիվների ամբողջականությունը պետք է պահպանել, այլ ոչ թե սկզբնական փաստաթղթերը պահել առանձին-առանձին[12]։

Արխիվների կառավարության հետ քաղաքական ընդհարումը սովորական է դարձել և՛ դիկտատուրայում և՛ դեմոկրատիայում[13]։ Նոր Զելանդիայի ազգային արխիվը և իր ազգակից կազմակերպությունները, Նոր Զելանդիայի ազգային գրադարանը արտացոլում են 20-րդ դարում երկմշակույթ լինելու ազդեցությունը ավելի հին արխիվային փաստաթղթերի մեկնաբանության վրա՝ ազգությունը օրինականացելու նպատակով, ըստ Մաորիների պատմության։ Չնայած կայսերական արձանագրությունները, որոնք բերվել էին Ալեքսանդր Թըրնբալլի կողմից, սկզբնապես ազգային պատմություն գրելու համար չեն եղել, դրանք մեկնաբանվել են ցույց տալու կայսրության կառուցման դարաշրջանի ընդհարումները[14]։ Նախկին սովետական հանրապետություններից իրական դեպքեր կան, օրինակ Ուզբեկստանը ցուցաբերում է ազգային արխիվների քաղաքականացման մտածելակերպը, որ արխիվները կարող են պարունակել վտանգավոր ճշմարտություններ վարչակարգի մասին[15]։

ՖրանսիաԽմբագրել

Ֆրանսիայի ազգային արխիվը ոչ պաշտոնապես ստեղծվել է 1789 թվականի հուլիսի 29-ին հեղափոխականների կողմից՝ փաստաթղթավորելու համար նախկին վարչակարգը[4]։ Թագավորական իշխանության Շարտի գանձերը ինչպես նաև հոգևորականության մասնավոր գրառումները հավաքվել էին պատմական նպատակով, քանի որ այս խմբերը ֆրանսիական հասարակության մասին ոչ տեղին կարծիք ունեին։ Ինչ վերաբերում է 1790 թվականի սեպտեմբերի 9-ին, նոր վարչակարգը հավաքեց գոյություն ունեցող փաստթղթերը որպես «բոլոր գործողությունների պահեստ, որը հիմնադրում է թագավորության կազմությունը, հանրության իրավունքները, օրենքները»[16] (ergo, նոր հանրային գրառում)[6]։ Այսպիսով ազգային արխիվը նախ և առաջ ծառայում էր տեղավորելու Ֆրանսիայի առաջին հանրապետության գործնական փաստաթղթերը, մինչ Ֆրանսիայի ազգային գրադարանը դարձավ պատմական ուսումնասիրության կենտրոն[17]։

 
Ստեղծումից ի վեր, Ֆրանսիայի ազգային արխիվը նպատակ է ունեցել արձանագրությունները հասանելի դարձնել մարդկանց[18]։

19-րդ դարի փոխվող տեսակետը սկսեց միաձուլել «պատմականորեն կարևոր արձանագրություններ» և «բյուրոկրատական արձանագրություններ» հասկացությունները։ Ֆրանսիական ազգային պալեոգրաֆիայի և արխիվային ուսումնասիրությունների դպրոցում սովորած արխիվարիուսները վերահսկում էին պահպանված արձանագրությունները՝ որպես հանրության հանդեպ պատասխանատվության գործոն[19]։ Ջեքինսոնը, ով բրիտանական արխիվային գործերի լուսավորող է, հատկապես քննադատում էր ֆրանսիական և բելգիական անձնական փաստաթղթերի մուտքը դեպի ազային արխիվ, ասելով՝ «մենք չենք կարող մտածել, որ ինչ-որ անհետացած ընտանիքից մի պատահական թուղթ հարմար է ազգային արխիվի հիմնադրման համար»[20]։ Նա այդ համակցությունը բնութագրում էր որպես Ձեռագիրների հանձնաժողովի և Հանրային արձանագրությունների գրասենյակի միաձուլում, որը տեղի կունենա Միացյալ Թագավորությունում մոտ 90 տարի հետո։

ԲրիտանիաԽմբագրել

Բրիտանիայի ազգային արխիվը կազմավորվել է 2003 թվականին, որպես Հանրային գրառումների գրասենյակի (ստեղծված 1838 թվականին) և Պատմական ձեռագրերի հանձնաժողովի միաձուլում[21]։ Անգլիայի արձանագրությունները սկզբնավորվել են կանցլերի արխիվում, Pipe rolls-ի հարկերի մասին գրառումներում և Memoranda Rolls-ի գանձարանում, որը թվագրվում է 1163 թվականին[22]։ Շատ արձանագրություններ վերացել են 19-րդ դարի սկզբին[23]։ Անգլիական Հանրային արձանագրությունների գրասենյակը հստակեցրեց 1715 կամայական տարեթիվը, քանի որ չափազանց հին արձանագրությունները հեռացնում էին, այսպիսով ցույց տալով ժամանակակից կառույցների պատմական կարևորությունը[24]։ Հանրային բաժնի տեղեկատվության գրասենյակը վերջապես միաձուլվեց արխիվին 2006 թվականին[21]։

ԿանադաԽմբագրել

Կանադական արխիվները կանադական ուսումնասիրությունների հիմքն են։

«
»

Դոմինիոն արխիվը ստեղծվել է 1872 թվականին։ Ստեղծված լինելով միությունից հետո շատ շուտ, նոր ազգը քիչ արձանագրություններ ուներ արխիվում պահելու համար, քանի որ շատ գաղութային արձանագրություններ տեղափոխել էին Եվրոպա։ Առաջին արխիվարիուսը, Դուգլաս Բրայմները և նրան հաջորդող Արթուր Դագին, կիրառել են «ամբողջական արխիվներ» հասկացությունը, հավաքելով կանադական արձանագրությունները՝ ի հակադրություն Հիլլարի Ջեքինսոնի «օրգանական ամբողջություն» հասկացությանը[26]։ Արխիվի մանդատը փաստաթղթավորումից փոխվեց դեպի սոցիալական հիշողություն[27]։ Կանադայի ազգային արխիվը (հետագայում կոչվեց հանրային արխիվ) մինչև 1912 թվականը ստեղծված չէր։Ազգային գրադարանը ստեղծվեց 1952 թվականին և դարձավ արխիվի բաղադրիչ մաս Կանադայի գրանարանի և արխիվի հետ միասին 2004 թվականին[28]։ Հաշվի չառնելով արխիվի հարաբերական նոր լինելը, կանադացիները արձագանքեցին 1945 թվականին փաստաթղթերի անհետացմանը Իգոր Գուզենկոյի վերաբերյալ արխիվից, կարծես թե դա հավաքական հիշողության կորստի անհանգստացնող դեպք էր։ The Halifax Herald -ի զեկուցման վերաբերյալ հանրային պատասխանը ցույց տվեց, որ արխիվները արդեն դիտարկվում էին և՛ որպես կառավարության հաշվետվության ձև, և՛ որպես ազգային ինքնության տարր[29]։

Լատինական ԱմերիկաԽմբագրել

 
Բերնարդինո Ռիվադավիան ասել է․ «պետության արխիվների պահպանումը անկասկած հավաստիացնում է պատմության համար ամենաճշգրիտ նյութերը և փաստաթղթերը կապված դրա հետ»[30]։

Լատինական Ամերիկայի երկրների բազում արխիվներ հիմնադրվել են 19-20-րդ դարերում։ Այդ արխիվներից շատերը օգուտ էին ստանում իսպանական և պորտուգալական գաղութային կիրառությունից, որոնք պահպանում էին արձանագրությունները հաջորդականությամբ։ Միապետության պատվերների պատճեները պահվում էին Ինդիաների գլխավոր արխիվում, մինչ հաղորդագրությունը կարող էր ուղարկվել դեպի նոր աշխարհ և հետո արխիվացվել Ամերիկայի համապատասխան փոխարքայի կողմից։ Գաղութային գրասենյակները նույնպես կցանկանային պահպանել ուղարկվող հաղորդագրությունը, մինչ ուղարկելով օրիգինալ գրառումը Եվրոպայի իրենց հայրենի գրասենյակ[31][32]։ 1945 թվականին Ռոսքո Հիլլը կարծում էր, որ չնայած շատ հին արձանագրություններ պահվում էին Լատինական Ամերիկայի արխիվներում, արխիվներն իրենք սխալ էին կառավարվում և կլիման էլ իր հերթին շատ փաստաթղթեր էր վնասում[33]։ Կառավարական գործակալությունների և գավառական գրասենյակների կողմից արձանագրությունների պահպանումը Հիլլի խոսքերով ավարտվել է այնպես, որ «ոչ մի երկրում ազգային արխիվը իսկապես ազգային չէ իր գործունեության շրջանակներում»[34]։

Միացյալ ՆահանգներԽմբագրել

Չնայած Միացյալ Նահանգների ազգային արխիվների հիմնարկը չէր ստեղծվել մինչև 1934 թվականը, դրան նախորդել են բազմաթիվ մասնավոր և պետական արխիվներ, ներառյալ Մասսաչուսետսի պատմական հասարակությունը, որը ամերիկյան արձանագրությունների առաջին կազմակերպված հավաքածուն է՝ ստեղծված 1791 թվականին։ Միացյալ Նահանգների արխիվները կենտրոնանում էին արձանագրությունների ծագման վրա, առաջնորդվելով իրենց բարերարների տեղի պատմություններով[35]։ Միացյալ Նահանգների 11-րդ կոնգրեսը 1810 թվականին հետազոտել է կառավարական արձանագրությունները, հայտնաբերելով, որ արձանագրությունները «խառնաշփոթի մեջ և անպաշտպան էին, ո՛չ ապահով, ո՛չ էլ հարմար կամ ազգի համար պատվավոր վիճակում էին»[36]։ Կոմիտեն առաջարկեց հրակայուն և ապահով պահեստ միայն Վաշինգտոնի հրդեհից չորս տարի հետո։ Չնայած հրդեհից հետո վերակառուցումը չէր ներառում ազգային արխիվի ստեղծումը, ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտի անձնագրային կենտրոնի արխիվը գոյություն է ունեցել դեռ 1820-ական թվականներին[37]։ Լուրջ հետաքրքրություն չկար ազգային արխիվ ստեղծելու վերաբերյալ մինչև 19-րդ դարի վերջը և չնայած 1880-ից 1915 թվականների ընթացքում մոտ 43 հրդեհներ են տեղի ունեցել տարբեր ֆեդերալ կառույցներում, ազգային արխիվ ստեղծելու օրենսդրությունը Կոնգրեսի կողմից չէր ընդունվում[38]։Սկսած իր հիմնադրումից 1884 թվականին, Ամերիկյան պատմական ասոցիացիան մտահոգություն հայտնեց ազգային արխիվի պակասի վերաբերյալ, հատկապես արձանագրությունների շարունակական կորստի շրջանակներում[39]։ Առաջնորդվելով Ֆրանկլին Ջեյմսոնի կողմից, ամերիկյան հիվանդանոցների ասոցիացիայի նպատակը ազգային արխիվ ստեղծելու վերաբերյալ, պատշաճ փաստաթղթերի հավաքագրումն էր՝ հիմնավորելու ազգային պատմության պատկերացումները[40]։ Շարունակական հետաձգումերից հետո, 1934 թվականի ազգային արխիվի ակտը ընդունվեց Միացյալ Նահանգների 73րդ կոնգրեսի կողմից։ Ազգային արխիվի շենքի կառուցումը մոտ էր ավարտին(կառուցումը սկսվել է 1931)[41]։ Ազգային արխիվների և արձանագրությունների կառավարությունը ազդարարվում է որպես պատմությունների գործակալություն։ Արխիվի «ճակատին» գրված է․ «Մեր պատմության փառքը և ռոմանսը այստեղ են պահպանված»[42]։ Ալլեն Վայնշթայնը 2005 թվականին ասել է, որ արխիվում աշխատողները «Ամերիկայի ազգային հիշողության նշանակված պահապաններն են»[42]։

ՄեջբերումներԽմբագրել

  1. Rhoads, 1983, էջ 21
  2. Daston Lorraine (2012)։ «The Sciences of the Archive»։ Osiris (History of Science Society) 27 (1): 171։ JSTOR 10.1086/667826 
  3. Blouin, Rosenberg, էջեր 23–24
  4. 4,0 4,1 Millar, 2010, էջեր viii–ix
  5. Blouin, Rosenberg, էջեր 152–153
  6. 6,0 6,1 Blouin, Rosenberg, էջ 21
  7. Blouin, Rosenberg, էջ 124
  8. Burton, 2005, էջ 70
  9. Burton, 2005, էջ 71
  10. Jenkinson, 1922, էջեր 106–107
  11. Blouin, Rosenberg, էջեր 37–39
  12. Jenkinson, 1922, էջ 84
  13. Blouin, Rosenberg, էջեր 163–164
  14. Burton, 2005, էջեր 100–104
  15. Burton, 2005, էջեր 54–55
  16. Burton, 2005, էջ 161
  17. Burton, 2005, էջ 162
  18. Blouin, Rosenberg, էջ 166
  19. Blouin, Rosenberg, էջ 22
  20. Jenkinson, 1922, էջ 44
  21. 21,0 21,1 Millar, 2010, էջ 34
  22. Jenkinson, 1922, էջ 24
  23. Jenkinson, 1922, էջ 115
  24. Blouin, Rosenberg, էջեր 21–22
  25. Taylor Hugh A. (Winter 1982)։ «The Collective Memory: Archives and Libraries As Heritage» (PDF)։ Archivaria (15): 128 
  26. Millar, 2010, էջեր 30–31
  27. Blouin, Rosenberg, էջ 144
  28. Taylor Hugh A. (Winter 1982)։ «The Collective Memory: Archives and Libraries As Heritage» (PDF)։ Archivaria (15): 130 
  29. Cox Richard J., Wallace David A., eds. (2002)։ Archives and the Public Good: Accountability and Records in Modern Society։ Quorum Books։ էջեր 37–38։ ISBN 9781567204698։ LCCN 2001057863 
  30. Hill, 1945, էջ 1
  31. Hill, 1945, էջ xi
  32. Hill, 1945, էջեր xiv–xv
  33. Hill, 1945, էջեր xi–xii
  34. Hill, 1945, էջ xiv
  35. Blouin, Rosenberg, էջեր 32–35
  36. Report of the Committee, appointed to inquire into the State of the Ancient Public Records and Archives of the United States, March 27th, 1810։ Washington D.C.: R. C. Weightman։ 1810։ էջ 1 
  37. Burton, 2005, էջեր 72–73
  38. Jones, 1969, էջ 6
  39. Burton, 2005, էջեր 74–75
  40. Blouin, Rosenberg, էջ 37
  41. Jones, 1969, էջեր 10–14
  42. 42,0 42,1 Blouin, Rosenberg, էջ 98

ԾանոթագրություններԽմբագրել